سید جواد روشن: حفظ فرهنگ و آیین ها همواره یکی از دغدغه های هر کشور است. چگونه باید در هیاهوی هزاره سوم و قرن تکنولوژی ، سرعت و ارتباطات که جهان را به دهکده ای کوچک تبدیل کرده است ، از فرهنگ اصیل و آیین ها نگهداری کرد. نسل امروز ما کی و کجا باید سراغ نقل و تعزیه و روحوضی را بگیرد و مطمئن باشد آنچه می بیند به درستی وام دار گذشتگان است و قرابتی به اصل خود دارد؟
ظاهرا برپایی جشنواره نمایش های آیینی و سنتی با همین هدف شکل گرفته تا مکانی باشد برای ارائه فرهنگ و آیین رو به فراموشی ما . جشنواره ای که برگزارکنندگانش آن را بیشتر یک جشنواره شکلی می دانند تا محتوایی و در دوره های نخست هدفش تنها ارائه این نمایش ها و آیین ها بوده است (نگاه کمی) ولی به مرور چگونگی ارائه (نگاه کیفی) آن نیز مورد نظر و دقت بیشتر قرار گرفت. هفته گذشته شاهد برگزاری چهاردهمین دوره این جشنواره بودیم که با تمام قوت و ضعف هایش به پایان رسید و کسانی که در این فرصت امکان بازدید از این جشنواره ئ دیدن نمایش ها را نداشتند باید تا دو سال دیگر صبر کنند تا شاهد دوره پانزدهم آن باشند. هر چند قرار است در این فاصله نمایش های صحنه ای جشنواره اجرای عموم داشته باشند. ( البته اگر قول مسئولین عملی شود)
در چند دوره اخیر جشنواره ، آموزش و پژوهش از جمله برنامه های جدی جشنواره بوده است و برگزرای سمینار تخصصی نمایش های آیین و سنتی گامی علمی و عملی در این راه بود. همان طور که اشاره شد مسلما برگزاری چنین جشنواره ای اهمیت ویژه ای دارد ولی نمی توان تمام دغدغه های هنرمندان و دلسوزان نمایش های سنتی و آیینی را تنها با چنین جشنواره ای پاسخ داد. حفظ و ارائه این نمایش و آیین ها به مکان ثابت نیازمند است تا به طور مستمر امکان ارائه آن باشد. همچنین با توجه به درگذشت اکثر پیشکسوتان این هنر لزوم جدی به آموزش و تربیت نسل جدید احساس می شود و باید با استفاده از اساتید و پیشکسوتان فعلی که متاسفانه تعدادشان بسیار اندک است در مکانی مشخص و مناسب به تربیت نیروهای جوان و جدید پرداخت. همچنین باید از اسناد و مدارک موجود در زمینه هنرهای سنتی مانند نسخ تعزیه و .... در یک مکان مناسب نگهداری شود و به مرور اقدام به برپایی یک موزه دائمی در این خصوص کرد.
نگاهی به جشنواره چهاردهم:
دومین سمینار بین المللی نمایش های آیینی وسنتی
از هشتم تا دهم مردادماه سال جاری سالن کنفرانس مجموعه تئاتر شهر در دو نوبت صبح و عصر میزبان دومین سمینار بین المللی نمایش های آیینی وسنتی بود. در اين سمينار پژوهشگران ايراني در كنار مهمانان خارجي از 11کشور به ارائه مقالات خود پرداختند. در اين سمينار علاوه بر چهرههاي شاخص نمايشهاي آئيني - سنتي كشورمان : لاله تقیان ، جواد ذوالفقاری ، محمد رضا اصلانی ، هما جدیکار ، رقیه بهزادی ، سودابه فضایلی ، داود فضایلی و... نمايندگانی از كشورهاي افغانستان، ايتاليا، فنلاند، آمريكا، تانزانيا، آلمان، ، سوئد، تركيه و تركمنستان و.... حضور داشتند. دبیر این سمینار همچون دوره گذشته بر عهده دکتر حمیدرضا اردلان بود.
بخش صحنهاي
آثار متقاضی حضور در این بخش توسط محمود استاد محمد، بهزاد فراهاني و سيد صادق موسوي مورد بازبینی قرار گرفتند و در نهایت 19 نمایش در هشت تالار (مجموعه تئاترشهر، تالار سنگلج و تماشاخانه ایرانشهر) به روی صحنه رفتند. نمایش هایی چون : "زری بانو" ( حمید آذرنگ و نوید دهقان) ، "روزی ، محله ای ، روزگاری" ( روح الله تقیانی پور و جواد نوری ) ، "عفریته ماچین" ( علی یدالهی) ، "بیژن و منیژه" ( داود فتحعلی بیگی) ، "جوحی و قاضی" ( جواد انصافی) ، "مجلس برادرکشی" ( سیروس همتی ) ، "باغ شکرپاره" (قطب الدین صادقی ) و.....
همچنین 4 نمایش "آسيد كاظم " نوشته محمود استاد محمود و به كارگرداني عليرضا استادي (شهرري)، "دلتنگيهاي يك سياه فرد اعلا " نوشته ميرعلي مرتضوي فومني و به كارگرداني ليلا پرويزي (اصفهان)، "چب بيتو " نوشته اسماعيل بايگي به كارگرداني محمد حسن زاده (تربيت حيدريه)، و "حقه هاي مبارك " نوشته و كارگرداني رهام مخدومي توسط محمد حسين ناصربخت، عظيم موسوي و حميدرضا اردلان برای اجرا در بخش مرور جشنواره انتخاب شدند و نمایش "سیاه روی سپید بخت" به کارگردانی الهام جعفری در بخش دانشجویی اجرا شد.
بخش بین الملل
در این دوره از جشنواره ، نمایش های "تاتوره خاردار" از بلغارستان ، "کارما" از کره جنوبی ، "نمایش عروسکی چین" و "نمایش سایه چین" از هنگ کنگ ، "چوبنگالی" از هند و نمایش "هی تو" از ایتالیا در ایام برگزاری جشنواره به روی صحنه رفتند.
بخش میدانی
فضای باز مجموعه تئاترشهر و خانه هنرمندان نیز در ایام برگزاری جشنواره میزبان نمایش های میدانی و آیینی از شهرهای مختلف ایران بود و فرصتی بسیار مغتنم بود تا شهروندان پایتخت با آیین ها و سنن شهرها وقومیت های مختلف آشنا شوند. آیین ها و نمایش هایی چون: تکم اویونی ( مرند) ، اسب چوبی ( بجنورد) ، چشم آرو ( سبزوار) ، دی زنگه رو ( بندر گناوه) ، آیین خوان ( خواف) ، شوشی ( قشم ) و...
مجالس شبيه خواني
20 اثر متقاضي حضور در اين بخش، توسط هيات انتخاب متشكل از محمد حسين ناصربخت، عظم موسوي و داود فتحعلي بيگي مورد بازبيني قرار گرفته و در نهایت شش اثر به جشنواره راه يافت. از ویژگی های این بخش ارائه و اجرای مجالسی بود که کمتر فرصت اجرا در جشنواره های دیگر را داشتند و در واقع مجالس متفاوتی بودند. مجالس اجرا شده در این بخش به شرح ذیل است:
سلیمان و بلقیس ( علاءالدین قاسمی از تهران) ، جنگ بربر ( یوسف شاه حسینی از تفرش ) ، عباس هندو ( حسن عنایت پور از سبزوار) ، اسلام اوردن مالک اشتر نخعی ( احمد عزیزی از تهران) ، عاشق شدن خسرو انوشیروان ( محمد علی سیفی از اراک) و مجلس خاتم بخشیدن مولاعلی "ع" ( محمد حسین سلجوقی نژاد از کرمان)
بخش قهوه خانه
بخش قهوه خانه از جمله بخش های جذاب و دیدنی این دوره از جشنواره بود که بر خلاف دوره گذشته که در سالن انتظار تالار اصلی تئاتر شهر برگزار شد ، در فضای باز تئاترشهر برپاشد و با استقبال خوبی همراه بود. در این بخش ، فضایی به شکل کاملا سنتی و قهوه خانه ای طراحی شد و با برنامه هایی نظیر نقالی ، سخنوری ، نقل موسیقایی و پرده خوانی توسط اساتید و پیشکسوتان این هنر نظیر : مرشد ولی الله ترابی ، مرشد محمد احدی ، مرشد ابوالقاسم دهقان و.... میزبان علاقه مندان نمایش های سنتی و قهوه خانه ای بود.
خیمه شب بازی و پاتوق سنتی کودکان
این بخش از جشنواره که هر شب از ساعت 17 تا 20 در فضای باز مجموعه تئاتر شهر برگزار می شد با برنامه هایی چون خیمه شب بازی ، آیین های محلی ، شاهنامه خوانی ، شهر فرنگ ، سفال ، اجرای بازی های محلی ، معرفی عروسک های آیینی و محلی و... میزبان کودکان و نوجوانان بود.
افسانه زمانی مسئول این بخش معتقد است: يكي از بهترين راهها براي پرورش نسل بعدي تماشاگران تئاتر، آشنايي كودكان با هنر نمايش است و ميتوان اميدوار بود كه با برگزاري چنين برنامههايي، زمينه آشنايي و علاقمندي بيشتر نسل آينده را به گونههاي نمايش سنتي خودمان فراهم كنيم.
انتشار کتاب
همزمان با برگزاری جشنواره کتاب های "ترانه نمایشهای پیش پردهخوانی در ایران" نوشته اردشیر صالح پور ،"دفتر تعزیه 9" به اهتمام محمدحسین ناصربخت ، "دفتر تعزیه 10" و "دفتر تقلید 2" به کوشش داوود فتحعلی بیگی توسط انتشارات نمایش و به مناسبت برگزاری چهاردهمین جشنواره بینالمللی نمایشهای آئینی-سنتی راهی بازار نشر شد.
تجليل از پیشکسوتان
در آيين پاياني چهاردهمين جشنواره بينالمللي نمايشهاي آئيني - سنتي از 4 هنرمند پيشكسوت نمايشهاي آئيني - سنتي تجليل شد. در این مراسم که در فضای باز فرهنگسرای نیاوران برگزار شد از محمود استاد محمد، حميدرضا اردلان، احمد علامه دهر و رجبعلي معينيان به پاس سالها تلاش و فعاليت در عرصه نمايشهاي آئيني - سنتي طي مراسمي تجليل و قدرداني شد.
همچنین در این مراسم و به تصميم ستاد برگزاري جشنواره يادمان مرحوم علي صادقي پورقمي و مرحوم جواد رفيعي از پيشكسوتان نمايش سنتي برگزار شد.
پایان جشنواره چهاردهم
چهاردهمين جشنواره نمایش های آئيني و سنتي با آرزوی هنرمندان اين حوزه براي زنده نگه داشتن اين آئينها و توجه بیشتر مسئولین به آن در روز جمعه مورخ 16 مرداد ماه سال جاری در فضای باز فرهنگسرای نیاوران به کار خود پایان داد و محمدحسين ناصربخت براي سوین دوره متوالی به عنوان دبیر این جشنواره منصوب شد.
در این مراسم که با اجرای آیین ها و نمایش های سنتی همراه بود ، بعد از خوش آمدگويي و اجراي آئين رقص چوب، مرشد مصطفي سعيدي به نقل هفت خان رستم پرداخت. سپس داوود فتحعليبيگي براي دعوت گروه سياهبازان به روی صحنه آمد و خاطراتی را از اولين روزهايي كه قرار بود در نقش سياه حاضر شود عنوان کرد .سعدي افشار از جمله ساه بازان پیشکسوت نيز كه براي اجراي برنامهاي در كنار ديگر سياهبازان، حضور داشت گفت: سياهبازي يعني امانتداري، همانطور كه ذبيحالله ماهري يا موسي عربزاده و امثال آنها برصحنه تئاتر امانتداري كردند و نبايد فراموش كرد كه صحنه نمايش همچون محراب مسجد احترام دارد.
در ادامه اين مراسم محمدحسين ناصربخت گزارشی از روند برگزاری جشنواره ارايه كرد و گفت :هدف ما ثبت و ضبط آيينها و سنن نمايشي و ارائه آنها به نسل جدید است اما هنوز تا رسيدن به ايدهآلها راه درازي در پيش است و متاسفانه ميراث كهن نمايشي ما در خطر نابودي است و براي نجات آن بايد همه تلاش كنيم.
او ادامه داد: امروز مسووليت سنگيني بر عهده ماست و اميدوارم در جشنوارههاي بعد شاهد ایجاد پژوهشگاه، تماشاخانه و آموزشگاه پژوهشي و تخصصی براي نمايشهاي آئيني و سنتي باشيم.
محمدحسين ايمانيخوشخو؛ معاون هنري وزارت فرهنگ ارشاد نیز در سخنانی گفت: شما بهتر از هر كسي ميتوانيد قضاوت كنيد كه طي اين چهار سال عليرغم تمام فراز و نشيبها ، شاهد اتفاقات خوبی در زمینه هنر بوده ايم و قطعا نقشآفرينان اين اتفاقات كسي جز شما هنرمندان نیست كه رابطهاي صميمي با مردم برقرار كرديد و اين شكوفايي را رقم زديد.
او ادامه داد: در معاونت هنري هر هفته شاهد يك اتفاق هنري بودیم و اکثر هنرمندان پيشكسوت در اين چهار سال در عرصه فرهنگي حضور داشته اند و خوشبختانه طي اين مدت در عرصه داخلي و بينالمللي موفقيتهاي جدي ای را كسب كرديم و به شما نويد ميدهم كه اين اتفاقات دستمايه جهشهاي بزرگتري باشد.
وی تصریح کرد: امروز ديگر هنر به عنوان يك كالاي لوكس در جامعه ما مصرف نميشود، بلكه در دسترس مردم قرار دارد و به زندگي آنها وارد شده است.
ايمانيخوشخو در پایان از تلاشها و حمايتهاي محمدحسين صفارهرندي قدرداني كرد. سپس حكم دبيري محمد حسين ناصربخت بهعنوان دبير جشنواره پانزدهم جشنواره نمایش های آئيني و سنتي قرائت شد .
