سید جواد روشن: همگی ما در این جمله که " تئاتر با گروه معنا می دهد" هم عقیده هستیم و همواره تئاتر را یک هنر گروهی می دانند. وقتی قرار است نمایشی به روی صحنه رود ، مجموعه ای از افراد از نویسنده ، کارگردان و بازیگر گرفته تا عوامل اجرایی و طراحان هنری برای یک هدف مشترک گرد هم جمع می شوند و یک اثر هنری را خلق می کنند. رسیدن به زبان مشترک و آثاری مطلوب تر نیازمند داشتن گروه های ثابت است. گروه هایی که اعضاء آن در طول سال ها با هم بودن ، به یک تفاهم و زبان مشترک رسیده اند و با درک درست از امکانات و قابلیت های خودشان دست به تولید اثر هنری می زنند. داشتن گروه های ثابت در دنیا امری معمول و رایج است ولی در ایران کمتر شاهد فعالیت گروه های ثابت هستیم. از قبل از انقلاب گروه هایی مانند آناهیتا بوده اند که فعالیت های مستمر داشته اند ولی آنها نیز بعد از چند زمانی از هم پاشیده اند . در بعد از انقلاب نیز بیشتر حرکت ها مقطعی بوده است . نداشتن گروه های ثابت در ایران چند علت دارد. اول اینکه ما از لحاظ فرهنگی آمادگی کامل برای کار گروهی نداریم و از همین روست که در ورزش های تک نفره نیز در قیاس با ورزش های گروهی موفق تر عمل می کنیم. انجام کار گروهی و با هم بودن نیازمند داشتن روحیه انتقاد پذیری ، مشارکت ، تسلیم رای جمع شدن و ... است که به نظر می رسد ما بیشتر تمایل به تک روی داریم. اکثر گروه هایی که در حال حاظر فعالیت می کنند و هر کدام نامی را با خود به یدک می کشند ، گروه هایی تک صدایی و قائم به یک شخص هستند. در واقع گروه در اینجا یعنی همان یک نفر به عنوان کارگردان که برای هر اجرا افرادی را در گرد خود جمع می کند! در صورتی که گروه فعال ، گروهی است در هر بخش چند نفر حضور جدی و موثر داشته باشد. یک گروه ثابت از چند کارگردان ، بازیگر ، نویسنده و... تشکیل شده که اهداف مشترکی دارند . به جرات می توان گفت در حال حاظر تعداد اندکی گروه داریم که به صورت غیر انفرادی و مستمر فعال هستند.
گروه تئاتر "امروز" از جمله گروه های جوان و فعالی بود که در آغاز به صورت تک صدایی و به سرپرستی محمد یعقوبی شروع به کار کرد ولی در ادامه مسیر دچار مشکل شد. این گروه اولین اجرای حرفه ای خود را با بازی پانته آ بهرام و ریما رامین فر با نمایش "شب بخیر مادر" به کارگردانی محمد یعقوبی آغاز کرد و به همین منوال ادامه داد. گروه تئاتر امروز نمایش های خوبی را با کارگردانی محمد یعقوبی به روی صحنه آورد ولی همین تک صدایی بودن باعث ایجاد اختلاف و جدایی یعقوبی از گروه شد. در حال حاظر گروه تئاتر امروز آثاری را با کارگردانی پانتا آبهرام ، سیامک احصایی ، رحیم نوروزی و ... به روی صحنه آورده و یعقوبی نیز با نام دیگری (این روزها) آثار خودش را اجرا می کند. گروه های زیادی را می توان نام برد که قائم بر یک شخص هستند. گروه تئاتر "بازی" نیز به سرپرستی آتیلا پسیانی از جمله گروه های فعال و تاثیر گذار در عرصه تئاتر تجربی است که اعضاء اصلی آن همسر و فرزندان پسیانی هستند و هرچند به مرور دیگرانی نیز به گروه اضافه شده اند ولی هنوز محوریت بر پسیانی است. این گروه بی شک یک گروه موثر و فعال در تئاتر فعلی ماست ولی به نظر می رسد با حضور چند صدای دیگر در کنار خود و حتی در مقام کارگردان ، این گروه جلوه بیشتری خواهد داشت.
مروری بر چند گروه فعال تئاتری:
•گروه تئاتر لیو
یکی از گروه هایی که در چند سال اخیر حضور و فعالیت خوبی داشته است ، گروه تئاتر لیو به سرپرستی حسن معجونی است. در این گروه علاوه بر معجونی ، محمد عاقبتی نیز کارگردانی می کنند و گروه علاوه بر اجرا بر کارهای پژوهشی نیز تاکید دارد.
این گروه در هفتمین جشن منتقدین خانه تئاتر در سال 1387 به خاطر تلاش در جهت فعالیتهای پژوهشی تئاتر بعنوان" گروه برتر سال 1386" برگزیده و موفق به دریافت نشان نوشین شد. از جمله اعضای این گروه می توان به رضا بهبودی، سعید چنگیزیان، داریوش موفق، لیلی رشیدی و بنفشه بدیعی و... اشاره کرد. از جمله آثار اجرایی گروه : "پای دیوار بزرگ" ، " آسمان روزهای برفی" ، دوستت دارم واشک" و ...است.
معجونی درباره چگونگی شکل گیری این گروه می گوید: « در فضای متــــن محور جامعه تئاتری ایران، ایده تشکیل گـــروه لیو توسط من ، مریــم مجد و ندا رضــوی پور با هدف تمرکز بر اجرا شکل گرفت. گروه تئاتر لیو در سال 1376 کار خود را با فعالیت های آموزشی و کار بر روی متونی که جنبه اجرایی - بصـــری قوی تری دارند، آغاز کرد اما شروع فعالیت اجرایی گـــــروه به سال 1380 باز می گردد. »
معجونی ادامه می دهد: «درواقع از زمانی که کارهای اجرایی ما شروع شد، کمکم بازیگر گرفتیم و در حال حاضر تنها چیزی که به گروه اضافه شده، لیو سایه است. لیو سایه شاخه دانشگاهی گروه لیو است که از تعدادی دانشجو تشکیل میشود. »
وی برخی از اهداف گروه را اینگونه می خواند: «ارتباط قوی تر با مخاطب و مشارکت او در اجرا . از دید این گروه مخاطب فقط مصرف کننده نیست، بلکه همکار است / در حالی که بیشتر فعالیت های تئاتری در ایران دولتی هستند، دورنمای گروه لیو رسیدن به تئاتری مستقل است /آموزش یکی از مهمترین ارکان گروه است که شامل آموزش های درون گروهی، آموزش های هنری به علاقه مندان و آموزش مخاطب میشود.
از جمله برنامه های موثر و پژوهشی گروه لیو برگزاری جلسات مونولوگ است . معجونی در این خصوص می گوید: «مونولوگ بر پایه حضور فرد در صحنه معنا می یابد. این تکنیک ریشه قدیمی دارد و در تمام دنیا نیز میتوان نمونههایی از آن را پیدا کرد. گروه تئاتر"لیو" به منظور تهیه متون تک نفره برای اجرا و همچنین ارتقا کیفی منابع ایرانی و جدید مونولوگ، اقدام به برگزاری همایشهای ماهیانه با محوریت مونولوگ کرده است.»
وی معتقد است : « با اینکه گروه تئاتر لیو در حدود یک سال است که تحقیقات خود را در زمینه مونولوگ به شکل اجرایی آغاز کرده اما از سه سال پیش که هدف این گروه خصوصیسازی تئاتر بود متوجه شدیم رسیدن به تئاتر خصوصی در ابتدا به ساکن قابل اجرا نیست، مگر اینکه یک سری مقدمات انجام شود. از نظر ما مقوله مونولوگ اساسا نوعی آموزش و آماده سازی برای اجراست.»
•گروه تئاتر معاصر
گروه تئاتر معاصر، یکی از گروههای فعال و تثبیت شده در یک دهه اخیر است. گروهی که به متون ایرانی و نمایشهای اجتماعی بهای زیادی میدهد و از وجود چند کارگردان بهره می گیرد. هرچند ایوب آقاخانی از میانه راه از گروه جدا شد و با عنوان گروه تئاتر پوشه فعالیت خود را دنبال می کند ولی هنوز گروه تئاتر معاصر با حضور افرادی چون نادربرهانی مرند و کورش نریمانی به عنوان کارگردان حضوری جدی در تئاتر ایران دارد.
این گروه در سال 1376 توسط نادر برهانيمرند، كورش نريماني، محمدامير ياراحمدي و ايوب آقاخاني تشکیل شد و به صورت شورایی سرپرستی می شود.
در یادداشت گروه آمده است: «اجراي تئاتر در مسير تعاملات معاصر ميان هنرمند و جامعه، تجربيات او، نگاه او و واكنشهايش به تحولات هنري، اجتماعي، سياسي پيرامون، به هر طريق ممكن و در هر مسير ممكن كه مهر تاييد هنر تئاتر را بتواند به يدك بكشد. نگاه نقادانه اجتماعي همواره در اولويت مسير حركت گروه تعريف شده است.»
اعضاي گروه: نادر برهانيمرند ، كورش نريماني ، محمدامير ياراحمدي، سيامك صفري ، منوچهر شجاع ، پريدخت عابديننژاد ، آزاده انصاري و....
برخی آثار : ”ببين چه برفي ميآيد!" به كارگرداني محسن قصابيان ، ”شبهاي آوينيون“ ، ”والس مردهشوران“ ، ”دن كاميلو“به كارگرداني كورش نريماني ، ”پاييز“ ، ”تولد“ ، ”چيستا“ ، ”تيغ كهنه“به كارگرداني نادر برهانيمرند ، ”ماه پيشوني“ ، "تنهاترين زيباي مرده“به كارگرداني”آزاده انصاري و...
•گروه تئاتر تجربه
این گروه در سال 1370 توسط سيدحامد عقيلي، رحمان سيفيآزاد، كيومرث مرادي، علي سليماني و مهرداد رايانيمخصوص تاسیس شد و نمایش های زیادی توسط این گروه با کارگردانی رایانی مخصوص ، سیفی آزاد و مرادی به روی صحنه رفته است. این گروه نیز از میانه راه به دو گروه تقسیم شد. یکی به سرپرستی کیومرث مرادی و دیگری مهرداد رایانی مخصوص و با اینکه به صورت مستقل کار می کنند و یکی از آنها نیز با عنوان گروه تئاتر تجربه ایران خود را معرفی می کند ولی همچنان اصرار دارند که یک گروه واحد هستند .
در مورد ویزگی های این گروه آمده است : توجه به اشكال متفاوت داستاني(اساطير، اسطورهها، دنياي مدرن و.. / تجربه در اشكال سنتي و كلاسيك و نيز اشكال نو و آوانگارد / توجه به جريانهاي روز معاصر(بروك، گروتفسكي، ويلسون، برشت و...) و بهرهبرداري از ايشان در اجراها / انجام تجربههاي متفاوت و نه لزوماً مشابه و نيز يكسان
برخی از اعضاي این گروه عبارتند از : نيما دهقان ، مهرداد رايانيمخصوص ، كيومرث مرادي ، نغمه ثميني ، پيام فروتن، سپيده نظريپور، علي سليماني، رحمان سيفيآزاد و...
آثار:
نمايش های ”عزيز مايي “ ، ”خشم و هياهو “ ، ”هزار دستان “ به کارگردانی مهرداد رايانيمخصوص / ”رعنا “ ، ”ليلا “به كارگرداني” به كارگرداني”سپيده نظريپور / ”رازها و دروغها “ ، ”شكلك “ ، ”خواب در فنجان خالي “ ، ”افسون معبد سوخته “ ، ”هشتمين سفر سندباد “به كارگردانيكيومرث مرادي / ”ملاقات شبانه “ ، ”كفتر به توان دو “به كارگردانينيما دهقان / ”شبنشيني در جهنم “نوشته” به كارگرداني رحمان سيفيآزاد و....
البته گروه های دیگری نیز هستند که فعالیتی سیستماتیک و مستمر دارند از جمله گروه "سینما – تئاتر آیین" به سرپرستی داود دانشور که علاوه بر اجرای نمایش بروی کارهای پژوهشی و ترجمه متون نمایشی نیز متمرکز هستند و گروهی چند صدایی محسوب می شود ولی اکثر گروه هایی که در سال های اخیر فعال هستند اغلب با استفاده از یک کارگردان و با یک نام فعالیت می کنند : گروه تئاتر چریکه با آثاری از حسین کیانی ، " صورتک " با کارگردانی سهراب سلیمی ، "پرگار" نصرالله قادری و...
و برخی از هنرمندان نیز گروه را در کنار همسرانشان هدایت می کنند: گروه "ماهان" به کارگردانی امیر دژاکام و سیمین امیریان ، "حرکت" به کارگردانی هادی مرزبان و گاها فرزانه کابلی و...
البته مسلما نداشتن گروه های ثابت و فعال به غیر از دلایل فرهنگی دلایل مهم دیگری نیز دارد . یک گروه ثابت برای تمرین و اجرا نیازمند مکان و سالن تمرین است که در حال حاضر این امکان برای گروه ها وجود ندارد مگر اینکه از امکانات شخصی خودشان استفاده کنند. از طرفی تمرین و ممارست سالانه نباید از لحاظ اقتصادی هنرمند را دچار مشکل کند که متاسفانه در حال حاظر هیچ امنیت مالی وجود ندارد. وقتی برای تمرین ، جلسات و فعالیت های سالانه نه بودجه ای وجود دارد و نه مکان ،پس نمی توان خرده گرفت که چرا اکثر گروه ها به صورت مقطعی و قائم بر شخص فعال هستند. وقتی از لحاظ مالی و امکانات اجرایی و تولیدی کمبودهای جدی وجود دارد چگونه باید توقع فعالیت های مستمر داشت؟
آنچه به نظر نگارنده می رسد این است که باید تلاش کرد علاوه بر افزایش حس گروهی و آمادگی برای با هم بودن و دوری از فرهنگ تک صدایی ، راه رسیدن به تئاتر خصوصی را پی گیریم و تئاتر را تنها به اجرای نمایش خلاصه نکنیم. توجه به قابلیت های متنوع تئاتر و به کارگیری بازاریابی فرهنگی و هنری باید به سمت تامین هزینه های گروه حرکت کنیم و امکانات موجود را مدیریت کنیم . از طرفی مسئولان نیز که همواره حرف از حمایت گروه های تئاتری می زنند باید در عمل شرایطی را بوجود آورند تا گروه های فعال و مستمر تئاتری شکل گیرد . با داشتن گروه های فعال و خوب تئاتری است که می توانیم تئاتری پیشرو و موثر داشته باشیم.
