علیرضا اسدی:دوازدهمین جشنواره بین المللی تئاتر دانشجویی تا چند روز دیگر پس از معرفی برگزیدگان در تالار اصلی مجموعه فرهنگی هنری تئاتر شهر به کار خود پایان می دهد.
بسیاری از کارشناسان معتقدند که جشنواره تئاتر دانشجویی می تواند ویترین آینده تئاتر کشور باشد. به همین جهت هم هست که این جشنواره با همه کاستی ها و توانایی هایش همواره با حساسیت های خاصی همراه بوده است. خیلی از نگاه ها- که بیشتر منتقدانه اند- از دور و نزدیک این رویداد مهم تئاتری را زیر نظر دارند و شاید به عنوان پتانسیل تئاتر آینده انتظارات زیادی هم از آن داشته باشند. اما هر چه باشد آن چه مهم است اینکه جشنواره تئاتر دانشجویی اکنون پس از دوازده دوره برگزاری توانسته است دست کم به لحاظ ساختار اجرایی جایگاه ثبت شده و در خوری پیدا کند. البته تغییر نام این جشنواره از دانشجویی به دانشگاهی جزء مواردی بودکه احتمال تغییر ساختار جشنواره را نیز ممکن می سازد .در واقع این امر شایدگستره نامحدودتری از آثار را شامل شود و جشنواره را از شکل دانشجویی و خاص آن خارج سازد. دانشگاهی شدن جشنواره بخش هایی را در کنار آثار دانشجویی قرار می دهد که می توانند اصلا مربوط به حوزه دانشجویی نباشند.
از طرف دیگر دائمی شدن دبیرخانه جشنواره از چند سال پیش از مهمترین عواملی بود که باعث شد این رویداد هنری به گونه تثبیت شده تر ادامه پیدا کند و مسلما با نتایج مطلوب تری نیز (دست کم از نظر سخت افزاری) همراه باشد. آنچه امروز اکثر هنرمندان حوزه تئاتر دانشگاهی در مورد آن اتفاق نظر دارند این است که این جشنواره از نظر سیستم برگزاری و برنامه ریزی های ساختاری به نسبت سالهای گذشته شرایط مطلوبتری را برای حضو آنها فراهم کرده است. تنوع بخش ها، قوت گرفتن نسبی بخش بین الملل، نظم در برگزاری و.... عواملی هستند که کیفیت ساختاری یک جشنواره را تعیین می کنند.
محمود رضا رحیمی (مدرس و داور جشنواره تئاتر دانشجویی) بحث در مورد جشنواره این گونه آغاز می کند، جشنواره تئاتر دانشگاهی حرکتی است که توسط مجمع کانون های دانشگاهی زیر نظر وزارت علوم و با زحمت مسئولان تئاتری و غیر تئاتری به وجود آمد و اکنون توانسته است مسیرش را تا دوازده دوره ادامه دهد. من هم طی چندسال گذشته این توفیق را داشته ام که به عنوان بازبین و داور از نزدیک شاهد باور عمیق و تلاش دانشجویان باشم. باید اعتراف کنم که به واقع یکی از امیدهای دانشجویان ما حضور در این جشنواره است.
رحیمی دائمی شدن دبیرخانه جشنواره تئاتر دانشجویی را کاملا مثبت ارزیابی می کند و ادامه می دهد: این مسئله امکان برنامه ریزی دراز مدت را برای برگزار کنندگان جشنواره فراهم کرده و قطعا از نظر کمی باعث بهبود اجرایی بخش های متعدد این جشنواره شده است.
از نظر کیفی نیز من معتقدم که دانشجویان حالا دیگر با اطمینان بیشتر به برنامه ریزی یک ساله دست می زنند. به عنوان یک گزارش دهنده که درون این رویداد بوده ام، صادقانه بگویم که کارهای آن ها به لحاظ کیفی با رشد چشمگیری مواجه بوده است. حتی حضور بین المللی هم از شاخصه های رشد و بهبود جشنواره بوده و به همین نسبت آثار دانشجویان ما نیز مضامین جهانی را در بر گرفته است. ضمن اینکه هر سال ما در درون جشنواره ورک شاپ های بین المللی و آثار خوب خارجی را داریم که یک اتفاق خوب محسوب می شوند.
اما چیستا یثربی (مدرس دانشگاه) با اینکه تئاتر دانشگاهی با رشد و پویایی همراه بوده چندان موافق نیست. وی می گوید: با وجود اینکه در حال حاضر بهترین دوستانم از دانشجویان تئاتر هستند و نمی خواهم منکر خیلی از فعالیت هایشان بشوم اما معتقدم که تئاتر دانشجویی ما پویایی خودش از دست داده است. دورانی که من تازه کار نقد نویسی را شروع کرده بودم تئاترهای دانشجویی بهترین آثار نمایشی بودند و یادم می آید که آن زمان برای دیدن تئاتر در پلاتوهای دانشگاه هنر تالار مولوی و خانه نمایش اداره تئاتر روزشماری می کردم و دلم می خواست چند نمایش متفکرانه و شیوه اجرایی نوین ببینم. یثربی دو ویژگی مهم را در میان نمایش های سالهای پیش دانشجویان بر می شمارد: نخست آنکه نمایش ها جسورانه بودند و موضوعات علاوه بر به روز بودن نگاهی جهانی داشتند و این بیشتر به محتوا و مضمون کارها بر می گشت دوم اینکه، نمایش ها علاوه بر جسارت در طرح موضوع و محتوا از اینکه شیوه های نوین ساختار و فرم را هم بیازمایند، ابایی نداشتند. به عنوان مثال آن زمان کسانی مثل محمد رحمانیان، مهتاب نصیرپور و علی عمرانی که دانشجو بودند کار می کردند و الان همه آنها سرمایه های تئاتر کشور هستند و تئاتر بدنه را تشکیل داده اند.
یثربی می افزاید: نکته دیگری که در مورد تئاتر دانشجویی باید به آن توجه کرده این است که این تئاتر هیچ ربطی به تئاتر حرفه ای ندارد. پیشتاز و جسورانه است و ترسی از تجربه کردن ندارد. چون باید ذهن سیال و هوشیار به مسائل باشد پس تئاتر منتقد است. اما متاسفانه در کشور ما مرز میان این نوع تئاتر با تئاتر حرفه ای از بین رفته و هر دانشجویی به راحتی می تواند کارش را در تئاتر شهر به روی صحنه ببرد. دلیل آن هم این است که تئاتر دانشجویی تعریف، امکانات، سالن و .. خاص خود را ندارد. بنابراین به مرزهای تئاتر حرفه ای پا می گذارد، دغدغه تماشاگر پیدا می کند و طبیعتا نوگرایی ها در چنی شرایطی جای خود را به ملاحظات و محافظه کاری ها می دهند. دکتر قطب الدین صادقی (مدرس دانشگاه) نیز وضعیت تئاتر دانشگاهی را چندان مطلوب ارزیابی نمی کند. صادقی به سال های گذشته اشاره می کند و می گوید: من چند سال داور جشنواره تئاتر دانشجویی بودم. در این چند دوره ما سعی کردیم محدودیت ها را تا آنجا که ممکن است از میان برداریم تا جسارت بچه ها حفظ شود و جلو نوآوری شان را نگرفته باشیم. من معتقدم که تئاتر دانشجویی باید با جسارت همراه باشد. شکل و محتوای این آثار باید طراوت و نوآوری داشته باشند و دانشجویان سعی کنند ادای تئاتر حرفه ای را در نیاورند. صادقی خروج از این گستره را یک آسیب جدی برای تئاتر دانشجویی می داند و می افزاید: دومین آسیب این تئاتر فقر است. تئاتر دانشجویی اصلا فقیر است. دانشجوها ایده های زیادی دارند و در بسیاری مواقع هنرمندان پرتحرکی هستند. اما فقر این تئاتر و کمبود امکانات آن باعث می شود که نتوانند از انرژی شان به نحوی مطلوب استفاده کنند. بنابراین برای بهبود وضعیت این تئاتر ابتدا باید یک سری محدودیت ها را از میان برداشت، بعد دانش، جسارت و طراوت را به دانشجویان تزریق کرد و سپس امکانات را در اختیار آنها قرار داد.
صادقی در مورد وضعیت علمی و عملی کار دانشجویان تئاتر امروز کشور این چنین می گوید: در این مورد نظر خاصی نمی دهم. برای آنکه حرفم به مذاقشان خوش نمی آید. ولی باید این را هم بگویم که متاسفانه اغلب کارهای دانشجویان تقلیدی است. این باعث تاسف است اما من پشت کار خیلی از این عزیزان دانش و علم زیادی نمی بینم.
در عین آنچه مهم به نظر می رسد این است که جشنواره تئاتر دانشجویی با فرصتی مناسب را برای ارزیابی کلیت تئاتر دانشگاهی کشور فراهم آورد و در ضمن محلی باشد برای تبادل تجربه، دانش و اندیشه تئاتری دانشجویان و دانشگاهیان.
محمدرضا شهبازی (مدیر گروه نمایش دانشگاه آزاد بوشهر) تئاتر دانشجویی را گستره مناسبی برای شکل گیری و به وجودآوردن تجربیات جدید می داند و معتقد است که: اصلا دانشگاه محل کشف شرایط، ویژگی ها ومتدهای جدید است که با توجه به مطالعات و پروسه تحصیل امکان بروز شیوه های جدید را فراهم می کند. شهبازی می گوید: من شخصا با عنوان جایزه و جشنواره مخالفم. جشنواره همیشه زمینه و بستری برای گرد هم آوردن یک سری تجربیات جدید فراهم می کند. در واقع جشنواره محل تبادل تجربیات است و این اتفاق در جریان برگزاری آن هم برای شرکت کنندگان و هم برای تماشاگران رخ خواهد داد. اما در کنار این بستر و رویداد مهم دانشگاهی از دانشجویان تئاتر هم انتظار بیشتری می رود تا به شکوفایی، پیشرفت و رسیدن به تئاتر استاندارد جهانی نزدیک شویم. در این صورت تئاتر دانشگاهی مان نیز از این رکود و سکون نسبی فعلی خارج خواهد شد.
چیستا یثربی معتقد است که جشنواره تئاتر دانشجویی به لحاظ ساختار اجرایی هر سال مرتب تر و قوام یافته تر می شود. او می گوید: جشنواره ها سازمان یافته تر شده اند اما مخاطب ها کمتر و ثابت ترند و قشر متنوعی را در بر نمی گیرند. از طرف دیگر اغلب نمایش ها الگوبرداری از کارهای دیگراند و تقلیدی محسوب می شوند. این درست است که جشنواره ها و سیاستگذاری ها مرتب تر شده اند و لیکن خلاقیت ها کمتر شده است. به نظر من جشنواره می تواند محیط خوبی باشد تا دانشجو استعدادهایش را به مرز شکوفایی برساند. اما نکته مهم تر این است که سیاستگذاران و دانشجویان در این گونه جشنواره ها باید به نفس تئاتر دانشجویی اعتقاد داشته باشند و به طور کلی دانشجویی و خلاق کار کنند.
محمدرضا شهبازی در کنار بحث های مطرح شده حاصل کار دانشجویان در جشنواره های دانشجویی را ترکیبی از آموزش و توانایی های خود دانشجو می داند و معتقد است که به روز بودن اطلاعات اساتید و شرایط تحصیل در دانشگاه تاثیر زیادی در شکل گیری این روند دارد. وی در عین حال جشنواره زدگی، جایزه و مسائل مالی را هم مهم می داند و می گوید: خیلی از دانشجوها برای دریافت جایزه و رتبه کاری در جشنواره شرکت می کنند و شاید انگیزه های علمی در بعضی آنها چندان مهم نباشد و اصلا وجود نداشته باشد . ضمن اینکه خیلی ها هم نمی توانند وارد این عرصه بشوند. این عده استعداد کار کردن را دارند اما شرایط کار کردن به سختی برایشان فراهم می شود. این مشکل روز به روز در میان دانشجویان بیشتر می شود و به همین دلیل ممکن است جشنواره های قبلی از جشنواره های چند سال اخیر بهتر بوده باشند.
دوازدهمین جشنواره بین المللی تئاتر دانشجویی با همه کاستی ها و قوت هایش در آستانه پایان پذیرفتن است. خیلی ها همچنان معتقدند که دیگر چند سالی است که این جشنواره رونق، طراوت و نوآوری های پیشین را ندارد و برخی نیز خلاف این را بیان می کنند.
به هر حال آنچه مشخص است آنکه بهترین کار در کنار هم قرار دادن نقدها، تحلیل ها و نظرات است تا جشنواره تئاتر دانشجویی بعد از بیش از یک دهه بتواند در ادامه مسیر موفق تر و پویا تر حرکت کند.