آی سان نوروزی: این روزها یکی از مهمترین اتفاقات مربوط به تئاتر دانشگاهی ایران در حال برگزاری است. دانشجویان، دانش آموختگان و مدرسان تئاتر دانشگاهی چندی است که در تخصصی ترین عرصه تئاتری دانشگاه گرد هم آمده اند تا آثارشان را در معرض تماشا و قضاوت یکدیگر قرار دهند.
جشنواره تئاتر دانشگاهی را از این بابت می تواند نمایشگاه آینده تئاتر کشور دانست. اگر جوانان و هنرآموزان دانشگاههای کشور برآیند تجربیات علمی و عملی شان را در این جشنواره به نمایش گذاشته باشند و اگر همین دانشجویان و معلمین شان قرار باشد در آینده تئاتر کشور را در دست بگیرند، بنابراین جشنواره تئاتر دانشگاهی می تواند برآیندی از تئاتر آینده ما باشد.
اما آیا واقعا همین طور است؟ آیا پشتوانه های علمی و عملی و پشتکار و توان دانشگاهی کشور به اندازه ای هست که بتوان به شکل گیری و حیات آن امیدوار بود؟
در مورد بخش های مختلف دانشگاههای ما در سال های گذشته مباحث و نظرات گوناگونی مطرح شده است. افزایش رشته های تئاتری در دانشگاههای مختلف کشور که حدود 6 دانشکده در تهران، سه مقطع و 5 گرایش تئاتری در بوشهر، دانشکده ها و رشته های تئاتری در شهرهای اراک، شیراز، فردوس، الیگودرز، تنکابن، تبریز، مراغه و سنندج و ... را شامل می شود، نسبت به 5 سال قبل تقریبا ظرفیت پذیرش و فارغ التحصیلی دانشجویان تئاتر را 150 درصد افزایش داده است.
اما آیا خروجی این دانشگاهها با ظرفیت پذیرش و اشتغال دانشجویان در حوزه های خاص هنرهای نمایشی تناسب دارد و اینکه اصلا دانشجویان تئاتری با افزایش تعداد زیاد دانشگاه ها و کمبود مدرسین تئاتر چه میزان آگاهی و علم کار در تئاتر را دارا هستند؟!
جشنواره تئاتر دانشگاهی بهانه ای شد که در قالب یک گزارش کوتاه این موارد و برخی مباحث دیگر را با صاحبنظران و کارشناسان تئاتر کشور در میان بگذاریم:
 دانشگاه جذب و اشتغال را سرعت می بخشد
دکتر فرشید ابراهیمیان (مدرس، بازیگر و منتقد تئاتر) یکی از مهمترین اشکالات تئاتر دانشگاهی ما را متوجه سر فصل دروس ارائه شده در دانشگاه ها می داند. ابراهیمیان دروس تدریس شده موجود در دانشگاهها را مربوط به سرفصل هایی معرفی می کند که سال ها پیش و بنا به مقتضیات و نیازهای آن دوران تدوین شده اند و بیشتر به درد همان شرایط زمانی می خورند و قدیمی شده اند. او می گوید: من فکر می کنم به دلیل آنکه برنامه ریزی در مورد دروس این رشته در مقطعی تنگ و کوتاه صورت گرفته است، بعضی از درس ها با هم شباهت زیادی دارند و به نظر تکراری می رسند. این در حالی است که حالا و پس از حدود 30 سال می توان سرفصل این دروس را تغییر داد و برخی موارد را اصلاح کرد.
الان چند سال است که در مورد اصلاح سرفصل دروس رشته های مختلف تئاتر بحث هایی مطرح می شود و توقع می رود بعد از سال ها برخی دروس که ضرورت حضورشان در سیستم آموزشی احساس می شود جایگزین دروس موازی و تکراری موجود شوند. یا حتی می توان این دروس را با درس های دیگر تلفیق کرد و از دل آنها درسهای ضروری مناسب تری را برای تدریس انتخاب نمود. فرشید ابراهیمیان که در بسیاری از دانشگاه های تئاتر تهران مشغول تدریس است در عین حال اعتقاد دارد که هم دانشگاه ها و هم اساتید به این نتیجه رسیده اند که باید یک بازنگری کلی در انتخاب و تعیین درسهای دانشگاهی صورت بگیرد.
دکتر فرشید ابراهیمیان در بخش دیگری از صحبت هایش مدرک گرایی را به عنوان یک آفت مهم در تئاتر دانشگاهی ایران مورد اشاره قرار می دهد و می گوید: بسیاری از دانشجویان تئاتر لزوما کسانی نیستند که این رشته را ادامه می دهند و شغلی مناسب با رشته تحصیلی شان را انتخاب می کنند. در واقع عده زیادی از دانشجویان رشته های هنری کسانی هستند که به دنبال امتیاز مدرک دانشگاهی هستند. واقعیت این است که هیچ کس بلافاصله پس از فارغ التحصیلی وارد بازار کار نمی شود، مگر آنکه خودش را از پیش برای کارکردن مهیا کرده باشد. این افراد مسلماً به نسبت کسانی که پشتوانه تحصیلات آکادمیک ندارند، زودتر هم جذب می شوند. بنابراین دانشگاه اگر تلقی درستی از آن باشد به عنوان یک پشتوانه علمی و عملی می تواند جذب افراد به مشاغل را سرعت بخشد.
 مدرسان خوبی در رشته تئاتر کم داریم
دکتر قطب الدین صادقی(مدرس، کارگردان و پژوهشگر تئاتر) پیش از هر چیز معتقد است که امکانات آموزشی دانشگاه ها هنوز پاسخگوی نیاز رشته و دانشجویان تئاتر نیست و این در حالی است که بسیاری از دانشگاه ها به خاطر استقبال از این رشته مدام تئاتر را به رشته های تحصیلی اضافه می کنند و باعث افزایش غیر منطقی دانشجویان بدون در نظر گرفتن امکانات آموزشی می شوند. این در حالی است که پیش از راه اندازی تئاتر دانشگاه باید ملزم به فراهم آوردن امکانات اجرایی برای دانشجویان باشند، صادقی می گوید: وزارت علوم و وزارت ارشاد هم می توانند برای افزایش امکانات دانشگاهی وارد عمل شوند.
دکتر صادقی که سابقه تدریس در بسیاری از دانشکده های کشور در رشته تئاتر را دارد، همچنین به کمبود مدرسین تئاتر اشاره می کند و می گوید: ما در حال حاضر تعداد بسیار کمی استاد خوب و کار آمد در رشته تئاتر داریم و مجموع اساتید خوبمان تنها تأمین کننده نیاز یک دانشکده هستند. این در حالی است که بیش از 15 دانشکده تئاتر در حال حاضر در کشور دانشجوی تئاتر می پذیرند. اغلب اساتیدی که در دانشکده های مختلف در حال تدریس هستند، واقعاً نه تحصیلات بالایی دارند و تالیفات مهمی و نه تحقیقات قابل قبولی انجام داده اند. بسیاری از این اساتید حتی خلاقیت های بزرگ و روش تدریس خوبی هم ندارند.
بسیاری از مدرسان تئاتر به اتکا کاغذ پاره ها و روابطی که دارند وارد دانشگاه ها می شوند و این نوع گزینش مطمئناً بر سیستم آموزشی تأثیر منفی می گذارد. به نظر من دانشگاه پیش از هر چیز باید روی کیفیت و انتخاب اساتید شایسته و بزرگ کار بکند.
 اساتید تئاتر خیلی درگیر کار هستند
رحمت امینی (نویسنده، کارگردان و مدرس تئاتر) نیز جزو از آن دسته از مدرسان تئاتر است که سر فصل دروس رشته های نمایش را کافی و کامل نمی داند و معتقد است با توجه به قدیمی شدن این سرفصل ها می توان برخی از دروس را از میان آنها حذف و برخی دروس مورد نیاز را به آنها اضافه کرد. امینی می گوید: در حال حاضر حتی کسانی که سرفصل دروس تئاتر را سال ها پیش تصویب کرده اند به این نتیجه رسیده اند که می توان تغییراتی در این لیست انجام داد و خیلی از عناوین کاربردی تر را به دروس دانشگاهی افزود.
امینی همچنین در مورد مدرسان تئاتر دانشگاهها، آنها را از دو جهت بسیار درگیر می داند و می افزاید: از یک طرف با افزایش روز افزون دانشکده ها یک استاد ناچار است وقت خود را بین چند دانشکده تقسیم کند. از سوی دیگر هم دانشجویان بیشتر به اساتیدی اقبال نشان می دهند که در خارج از محیط دانشگاه کار حرفه ای می کنند. بنابراین با توجه به موارد ذکر شده فرصت چندانی برای مطالعه و تحقیق استاد باقی نمی ماند و طبیعی است که در ادامه این مسئله ها در بسیاری از حوزه ها کاستی هایی داشته باشیم. امینی سپس راهکارهایی را در این زمینه بر شمرده و اضافه می کند: یکی از پیشنهادات می تواند تبادل آکادمیک بین اساتید خارج از کشور و دانشگاههای داخل باشد. یعنی اینکه ما می توانیم در قالب کارگاه های آموزشی و دعوت از اساتید مختلف خارج از کشور هم برای اساتید و هم برای دانشجویان مان زمینه آشنایی با علم روز را فراهم کنیم.
امینی همچنین درباره ورود دانشجویان تئاتر به بازار کار ارتباط زیادی میان دانشگاه و مشاغل حرفه ای تئاتر نمی بیند و در این رابطه می گوید: دانشجوها بیشتر از نیاز بازار کار دارند تلاش می کنند و این مسئله در تئاتر شهر و برنامه های آن کاملاً مشهود است. در عین حال اعتقاد بنده این است که بازار کار را باید دولت به وجود آورد و این با افزودن بر تعداد سالن های نمایش میسر می شود. چون بازار کار تئاتر یعنی اجرای نمایش!
 سالانه هزار فارغ التحصیل تئاتر
محسن حسینی (کارگردان و مدرس تئاتر) درباره تحصیل تئاتر این گونه صحبت می کند: تئاتر یک رشته کاملاً علمی است و باید به طور علمی و تخصصی آن را آموزش داد و در مورد دروس این مسئله به یک نگرش کاملا علمی و منطقی نیاز دارد. ما در حال حاضر حتی تفکیک درستی به لحاظ دروس تخصصی این رشته نداریم. بسیاری از دروسی که امروز در دانشگاه های ما تدریس می شوند آن چیزی نیستند که دانشجویان گرایش های مختلف نمایش به آن نیاز دارند. در واقع هجوم بسیاری از دروس نامتناسب آموزشی بر روی دانشجویان اصلا درست نیست. ما در حال حاضر دانشکده و رشته تخصصی نداریم و محال است بتوانید یک دانشکده مخصوص بازیگری یا دراماتورژی در کشور پیدا کنید. دانشگاه های ما فقط می خواهند پول بگیرند و این دید کاسب کارانه متاسفانه در محیط علمی و دانشگاهی ما رخنه کرده است.
محسن حسینی در ادامه صحبت هایش کمیت گرایی در دانشگاه های تئاتر را مورد اشاره قرار می دهدو به فارغ التحصیل شدن هزار دانشجوی تئاتر در سال اشاره می کند و می افزاید: پیش از هر چیز باید دید که آیا جایی هم برای این همه فارغ التحصیل وجود دارد که مشغول به کار شود.
 تعامل ضعیف بین دانشجو و فضای آموزش
ایوب آقاخانی (مدرس، کارگردان و نویسنده تئاتر) بی تفاوتی برخی مدرسان نسبت به قبولی دانشجویان بی انگیزه را مورد انتقاد قرار می دهد و معتقد است که خیلی از مدرسان تئاتر دانشجویان منفعل و کم سواد را به دلایل مختلف مردود نمی کنند. وی می گوید: شاید یکی از این دلایل این است که برخی اساتید احساس می کنند آن قدر که باید چیزی به دانشجو نیاموخته اند و نباید هم توقع بیش از اندازه ای از آنها داشته باشند. آقاخانی معتقد است، بی تفاوتی برخی اساتید باعث می شود که خیلی از اختلالات دست به دست هم بدهند و به یک شبکه به هم پیوسته تبدیل شوند که خروجی علمی و آموزشی فضاهای دانشگاهی و هنری ما را تحت تاثیر منفی قرار می دهد. البته یک قاعده کلی است و استثناء هایی هم در این حوزه وجود دارند. ما اساتید خیلی خوب، دانشگاه های مناسب و دانشجویان با سواد هم داریم.
یک مسئله مهم دیگر تعامل آموزشی محیط است. من زیاد به دانشجوها خرده نمی گیرم، چون معتقدم باید به آنها آموزش داده شود و فکر می کنم اول باید چیزهایی را که خوب بلد نیستند به آنها آموخت و بعد از آنها توقع باز پس دادن و ادامه دادن را داشت. واقعیت این است که گاهی اوقات بده بستان و تعامل میان دانشجو و فضای آموزشی برقرار نیست.
 دانشجویان منفعل و بی انگیزه
دکتر چیستا یثربی (نویسنده، کارگردان، منتقد و مدرس تئاتر) مهمترین ضعف دانشگاه و دانشجویان تئاتر را در تعامل سازنده میان مدرسان و دانشجویان مورد تاکید قرار می دهد و معتقد است که این تعامل در حال حاضر قطع شده است. و دانشجویان فقط در فکر کسب نمره و گذراندن دروس هستند و در نتیجه اساتید هم فقط در فکر پرکردن ساعت های درسی شان هستند و این مسئله شور و شوق را در دانشگاه های ما از بین برده است. یثربی می گوید: دانشجوها فقط می خواهند دروسشان را پاس کنند و واقعا در فکر آموختن چیزی نیستند. بارها اتفاق افتاده که من خواسته ام فیلم و کتاب اضافه ای را در سر کلاس مطرح کنم و هر بار با مخالفت دانشجویانم روبرو شده ام. بیشتر آنها می گویند که به اجبار سرکلاس نشسته اند و اصلا علاقه ای به تحصیل دروس ندارند و رشته شان را هم دولت ندارند. پس طبیعی است که اساتید هم پویایی شان را از دست می دهند و تنها در فکر پر کردن ساعت هستند.
متاسفانه باید قبول کرد که بیشتر دانشجویان منفعل و بی انگیزه هستند. آنها دچار نوعی افسردگی و عدم پویایی شده اند و بهتر است بگوییم که دائماً دارند با خودشان لجبازی می کنند و انگار فقط برای یاد نگرفتن به دانشگاه آمده اند. آنها به یک نوع کرختی مبتلا هستند و اکثراً فکر می کنند که یاد گرفتن و نگرفتنشان چندان تفاوتی با هم ندارد.
امیر کاووس بالازاده (پژوهشگر و مدرس تئاتر) فضاهای نامناسب آموزشی و کمبود امکانات را در دانشگاه های کشور مورد اشاره قرار می دهد و می گوید: البته ما مثلاً در دانشکده هایی مثل دانشگاه آزاد تهران سالن هایی مثل "خانه کوچک نمایش" را داریم. اما این سالن هم هنوز امکان اجرای گسترده آثار دانشجویان را پیدا نکرده است. در حالی که تئاتر دانشگاهی تئاتری است که دانشجویان باید با کارهای عملی و تجربه های گسترده تر اجرایی باید در آن رشد کنند. بالازاده ضمن انتقاد از نحوه گزینش و اجرای نمایش در جشنواره دانشجویی بار دیگر به بحث امکانات اشاره می کند: این مسئله در ادامه سیاست گذاری های اشتباه دیگر تئاتر است. ما در حال حاضر چند سال است که هیچ ساختمان جدیدی به عنوان سالن نمایش به مجموعه سالن هایمان اضافه نکرده ایم و مشکلمان اینجاست که بدون چنین امکاناتی دانشجویان و دانشگاهمان رشد نخواهد کرد. ما ابتدا باید در هر دانشگاه 5 یا 6 سالن داشته باشیم و بعد بر اساس امکاناتمان دانشجو بگیریم.
علاوه بر این متاسفانه تعادل و تناسب خوانی بین دانشگاه و بازار کار هم وجود ندارد وکمتر دانشجوی تئاتری بعد از فارغ التحصیلی می تواند شغل متناسب با رشته اش را پیدا کند و اغلب دانشجویان تئاتر امروز جذب مشاغل دیگر می شوند. باید راهی پیدا کرد که تئاتر بطور کلی شکل واقعی خودش را بیابد و مردم همان طور که برای احتیاجات دیگرشان از وقت و پول هزینه می کنند برای تئاتر هم اهمیت قائل شوند. در غیر این صورت تئاتری نخواهیم داشت که دانشجو بعد از فارغ التحصیلی در آن مشغول به کار شود.