سید جواد روشن:همواره در تاریخ ادبیات نمایشی آثار زیادی بر اساس داستان ، رمان و یا نمایشنامه های دیگر نوشته شده است .به این کار که در کشور ما نیز سابقه دارد اقتباس گفته می شود و هر زمان که در مورد نمایشنامه سخن می گوییم حتما اشاره ای نیز به اقتباس خواهد شد. چندی پیش نیز نشستی با عنوان «نمایشنامه و اقتباس» به همت خانه تئاتر دانشگاهی و با حضور محمد چرمشیر ، فارس باقری و سعید اسدی در سرای اهل قلم برگزار شد. برگزاری چنین نشست هایی ، همچنین توجه به آثار تولید شده در چند سال اخیر نشان می دهد باید به مقوله اقتباس توجه بیشتری داشت.
چرمشیر در نشست «نمایشنامه و اقتباس» که روز شنبه سوم اسفندماه در سرای اهل قلم برگزار شد با مطرح كردن اين پرسش كه «چه نيازي به اقتباس داريم؟» در حالي كه ايده و موضوع در اطراف ما بسيار زياد است، سخن خود را آغاز كرد.
وی گفت: چه نیازی باعث می شود ما به سراغ اقتباس برویم؟ اگر می خواهیم اقتباس کنیم یعنی نمی توان به شکل دیگری آن مسئله را مطرح کرد و مسلما ضرورت به دنبال اشکال جدید رفتن باعث می شود به دنبال الگوهای جدید باشیم. در واقع از دل نیاز است که یک شکل و فرم ادبی جدید خلق می شود.
او ادامه داد: انقلاب اسلامي باعث پديد آمدن موضوعات و كلمات جديدي در دايره لغات ما شد، مرتب كردن اين ايده‌ها شكل‌هاي جديدي را در ذهن به ‌وجود آورد ولي گذشت زمان نشان داد، عملكرد گذشته جوابگوي نياز ما نيست و به الگوهاي جديد نياز داريم.
چرمشیر اظهار داشت: اين نياز به الگو باعث شد نويسندگان به شكل، فرم و موضوعات جديد در قالب اقتباس فکر کنند ولي اين الگوبرداري كه تفنني اتفاق مي‌افتاد تبديل به الگوي ثابت و منظمی شد که از شكل اقتباس بيرون آمد و شكل بازخواني به خود گرفت.
وی تاکید کرد: در اقتباس ما چیز جدیدی بوجود نمی آوریم بلکه در واقع پنهانی را آشکار می کنیم . چیزی که احساس می کنیم با ما مشابهت دارد و اگر به اقتباس ساده نگاه كنيم پيشرفتي در اين زمينه نخواهيم داشت در حالي كه وقتي اقتباس اتفاق مي‌افتد بايد جهاني به جهان ديگر تبديل شده و ضرورت اين نياز را درك كنيم.
سعید اسدی نیز در این نشست گفت: متاسفانه بین نمایشنامه نویسان و ادبیات داستانی ما فاصله ای وجود دارد و این فقر مطالعاتی باعث می شود کمتر از دنیای داستان و رمان و.... اطلاع داشته باشیم در صورتی که باید این پیوند و رابطه همواره برقرار باشد.براي حيات ادبي و هنري اقتباس، بايد ايده، الگو، ساختار و انديشه‌هاي آثار ديگر به حوزه نمايشنامه‌نويسي وارد شده و تاثيرپذيري متفاوتي را در بر داشته باشد.
او گفت: آثار اولیه ادبیات نمایشی ما در واقع اقتباس و آدابسیون آثار غربی مثل نمایشنامه های مولیر است و در واقع اقتباس در ادبیات نمایشی ما ریشه دارد و باعث عرضه و معرفی یک اثر می شود. به عنوان مثال بعد از دیدن یک فیلم سینمایی که بر اساس یک رمان نوشته شده است ما به سمت اصل رمان و نویسینده ان کشیده می شویم.
وی ادامه داد: اقتباس از رابطه بينامتني مي‌آيد و كنشي خودآگاهانه و انتقادی است زيرا اين ذهنيت را به وجود مي‌آورد كه متن اوليه دچار چه ايرادي بوده و ضرورت اين اقتباس چيست.
فارس باقری نیز در ادامه این نشست به سه اصل شباهت ، پیرایش و رسانه در موضوع اقتباس اشاره کرد و گفت: هنگام اقتباس ويژگي درون متني ناديده گرفته و بسياري از عناصر حذف مي‌شود. در اين زمان هرگز دو متن شبيه يكديگر نمي‌شود.
وی گفت: وقتي نويسنده‌اي سراغ امر اقتباس مي‌رود ، تغييراتي در ظاهر اثر اولیه به وجود می آورد و آن را پيرايش مي‌كند و متن جدید را در یک رسانه جدید عرضه می کند. به عنوان مثال یک داستان تبدیل به یک نمایشنامه می شود که از نگاه رسانه ای دارای ویژگی های خاص خودش است.
نگاهی اجمالی به نشست "نمایشنامه و اقتباس" ما را به سوال اول این نشست بازمی گرداند که چه چیز ما را به سمت اقتباس می کشاند و اگر نیاز به اقتباس احساس شد ، مکانیزم اقتباس و تبدیل یک داستان و یا رمان به یک نمایشنامه خوب چیست؟
مروری به برخی از نمایشنامه های اقتباسی در سال های اخیر:
چرمشیر از جمله نویسندگانی است که همواره آثار متنوع و متفاوتی در حوزه اقتباس داشته است .تجربیاتی با آتیلا پسیانی ، محمدعاقبتی ، سیروس کهوری نژاد ، فرهاد مهندس پور و... با آثاری چون "روز رستاخیز" ، "دیرراهبان" ، "قهوه قجری" ، "آسمان روزهای برفی" و...
محمد یعقوبی با نمایش های "دل سگ" برگرفته از یک رمان روسی و همچنین نمایش "ماچیسمو"
نمایشنامه های "دن کامیلو" و "شوایک" به کارگردانی کوروش نریمانی
اقتباس نمایشی از رمان های "کوری" و "سووشون" به کارگردانی منیژه محامدی
نمایش"جنایت و مکافات" بر اساس اثری با همین نام از داستایوفسکی به کارگردانی و اقتباس چیستا یثربی
نمایش های "بینوایان" و "کلبه عموتم" به کارگردانی و نویسندگی بهروز غریب پور
نمایش "حسین قلی، مردی که لب نداشت" به کارگردانی حمید پورآذری بر اساس یکی از اشعار احمد شاملو
نمایش "فصل خون" بر اساس یک داستان ایرانی به قلم علی اشرف درویشان به کارگردانی ایوب آقاخانی
نمایش "شازده کوچولو" به کارگردانی منصور خلج و ...