سید جواد روشن:چندی پیش چهارمین کارگاه پروژه چهار فصل تئاتر ایران با موضوع نمایش های دینی و عاشورایی برگزار شد. این نشست بهانه ای است برای پرداختن به خلق آثار موضوعی و دینی.
وقتی از نمایش های موضوعی و مناسبتی صحبت می کنیم می توان نمایش های دفاع مقدس ، دینی و ... را در آن دسته بندی کرد. در همین راستا نیز هر سال شاهد برگزاری جشنواره های موضوعی هستیم. جشنواره تئاتر عاشوراییان ، تئاتر دفاع مقدس ، ، رضوی ، فتح خرمشهر و... چه می شود که خلق آثار موضوعی با مشکل همراه است و معمولا به سطحی نگری ، شعاری بودن و... محکوم می شوند؟ در پاسخ به این سوال برخی معتقدند از آنجایی که این گونه آثار معمولا بهانه های جشنواره ای و مناسبتی دارند یک نوع نگاه سفارشی وجود دارد و همین نگاه سفارشی که معمولا با ممیزی همراه است باعث می شود کارها از لحاظ کیفی دچار افت شوند. ولی در مقابل این نوع نگاه ، گروه دیگری نیز وجود دارند که معتقدند نویسندگان در برخورد با کارهای موضوعی دچار خود سانسوری می شوند و تلاشی برای نگاه و پرداخت متفاوت ندارند و همین مسئله باعث می شود در کارهای مناسبتی و موضوعی به تکرار و سطحی نگری برسیم و... اما آنچا بیشتر اهمیت دارد این است که چرا یک هنرمند دست به نوشتن و اجرای یک اثر دینی می زند؟ دغدغه های شخصی هنرمند؟ خواست مخاطب و یا سفارش مسئولان و متولیان ؟ به نظر می رسد کلید حل مشکل در پاسخ به این سوال باشد. برای رسیدن به آسیب شناسی آثار موضوعی ، ویژگی ها و مشکلات تولید آثار موضوعی خصوصا آثار دینی را از بیان چند هنرمند مرور خواهیم کرد:
محمد چرمشیر: خطر اصلی خود سانسوری است
محمد چرم‌شیر‌ در این خصوص معتقد است : به نظر شخص من در ‌سیستمی که تئاتر آن دولتی است همه ما در لحظه‌ای که می‌گوییم داریم برای خودمان کار می‌کنیم در واقع برای سفارش هم کار می‌کنیم. ‌‌خطر اصلی وقتی است که ما شروع می‌کنیم به سانسور خودمان. من معتقدم اگر ما در درام مذهبی صورت‌های متعالی پیدا نکرده ایم یکی از دلیل‌هایش همین است. فکر نمی‌کنیم کدام موضوع ما را به سمت موضوعاتی بدیهه‌تر سوق می‌دهد،‌ به این فکر می‌کنم کدام موضوع ما را وارد آن بازی می‌کند. به همین دلیل یکی دو موضوع بیشتر در کارهایمان نیست، چون فکر می‌کردیم موضوع مورد نظر ما با مشکل روبرو خواهد شد. خود سانسوری و نرفتن به سوی شکل‌ها و موضوعات جدید به حدی بوده که دیگران ما را با موضوع خاص می‌شناسند.
چرم شیر در مورد سفارش گرفتن می گوید: ما همیشه در حال نوشتن سفارشاتیم. گاه به وضوح ‌‌پروژه‌ای ‌‌به ما سفارش داده می شود و گاه از اجتماع سفارش می‌گیریم و لی متاسفانه به فرم‌های یک شکل و عادت شده می‌پردازیم .اگر چیز جدیدی ببینیم آن را رد می‌کنیم. رک بودن ما را می‌ترساند. ناخود آگاه چیزهایی را نهی می‌کنیم که می تواند قابلیت انتشار داشته باشد. در درام دینی هم این وحشت وجود دارد. "عشقه" محمد رحمانیان به ایده‌ای پرداخت که تا پیش از آن فکر می‌کردیم ‌فکر کردن به آن هم ممنوع است.
چرم‌شیر ادامه می دهد: اگر ما آدم های کار بلدی باشیم ، گرفتن سفارش اشکالی ندارد چون می توانیم سفارش را به بهترین وجه اماه کنیم ولی مشکل زمانی است که سفارش دهنده هم نمی‌داند چه می‌خواهد و سلیقه خودش را درآن دخالت می‌دهد. این چیزی است که سال‌هاست با آن در گیریم.نکته دیگر هم زمانی است که اصلا سفارش به افراد کار بلد داده نمی شود. متاسفانه سفارش دهندگان، افراد کاربلد را نمی‌شناسند و مدام می‌خواهند اعمال نظر کنند نویسنده هم مجبور است اثر را تعدیل ‌کند و در نهایت هم چیزی سردرگم از کار درمي‌آيد.
حسین پارسایی: باید مرزها را شکست
حسین پارسایی در خصوص نمایش های موضوعی می گوید: اعتقادي به تقسيم بندي تئاتر به تئاتر ديني و غيرديني ندارم و براي تفهيم آن نيازمند پژوهش هستيم. تئاتر، تئاتر است با رويکرد موضوعي که دارد. آيين هاي عاشورايي موضوعي براي تئاتر است و رويکرد موضوعي به مفاهيم براي تئاتر کشور امر عادي است. ما نمايش غيرديني نداريم و نبايد باعث به وجود آمدن مرزها شويم.
وی ادامه می دهد: اما همیشه این سوال پیش می آید که چرا نمايش هاي موضوعي با مفاهيم ديني و عاشورايي نمي توانند به صورت جريان حرفه اي در کنار ساير توليدات تئاتري باشند ؟ به نظر من علت آن این است که مفاهيم ديني مخصوصا عاشورا متاثر از سوگواري است و اگر هنرمندي بخواهد تجربه هاي نو را بر مفاهيم ديني داشته باشد پذيرش آن براي مخاطبي که عادت کرده در هنگام اجراي نمايش هاي ديني سوگواري کند و ارضاي عاطفي يابد، مشکل است. ما تاکنون نتوانسته ايم مرزها را بشکنيم و نمايش هاي موضوعي را توليد کنيم که داراي تحليل باشد. بايد نگاه خلاق امروزي را در تئاتر کشور تقويت کنيم و مرزها را بشکنیم.
سعید تشکری: نگارش نمایشنامه توسط هنرمندان واقعی تئاتر دینی
سعید تشكری می گوید: باید در تئاتر به راهبری هنرمندانه بیشتر از راهبری مدیریتی توجه كنیم.نمایشنامه نویسی ما در حوزه تئاتر دینی، همواره با دو جریان همراه بوده است، یكی شور و دیگری شعور. شور كه از همان شعایر می آید و نمود آن در سال های گذشته، اجرای نوعی شعایر دینی و مذهبی بر صحنه تئاتر بوده است. ولی پس از مدتی هنرمندان خلاق، پلی بین شعایر دینی و احیای درام نویسی دینی برقرار كردند و این دغدغه اصلی هنرمند عاشورایی است كه بتواند خود را با تئاتر ناب مذهبی عجین سازد.این درحقیقت همان شعور هنرمندانه در هنرمند است كه به پنهان سازی لایه های بیرونی اثر كوشش كرده و به سوی ژرف ساخت و درونمایه رفته است.
تشکری ادامه می دهد: تعدادی از هنرمندان دغدغه تئاتر دینی دارند و هنرمندان دیگری هم هستند كه در حوزه تئاتر دینی به شكل روزمره حضور دارند. یعنی دوست دارند كه در همه حوزه های تئاتری شركت كنند. بنابراین هنرمندانی كه دغدغه تئاتر دینی ندارند ( نه به مفهوم دینداری بلكه به مفهوم اجرای تئاتر دینی )، به سوی مستقیم گویی می روند و می خواهند سریع تر، تولید نمایش را فعال كنند.در این سرعت، دقت هم از بین می رود. كار در این حوزه، كاملا تخصصی است و در نمایشنامه نویسی، باید هنرمندان واقعی تئاتر دینی حضور داشته باشند. چون آن ها این موضوع را باور دارند و در تجارب شان سعی می كنند كه به سمت تئاتر فاخر و ملی بروند و جنبه های دینی اثر را ارایه دهند.
حسین مسافرآستانه : نباید نگاه مناسبتی داشت
حسین مسافرآستانه در این خصوص می گوید: موضوعات مذهبی را نباید در حد مناسبت ها زندانی كرد و فكر نكنیم چون محرم آمد باید از فرهنگ عاشورا حرف بزنیم . نگاه مناسبتی و مقطعی داشتن باعث می شود هنرمند در دسترس ترین موضوع را دستمایه قرار دهد و سعی كند تنها به وظیفه مناسبتی خود عمل كند و در نتیجه برخی كم كاری ها منابعی در دسترس هنرمندان قرار می گیرد كه به فرهنگ عاشورا سطحی نگریسته است.
او ادامه می دهد: برای این كه به چیزی بالاتر از افكار عمومی دست پیدا كنیم باید به فلسفه نهضت عاشورا نزدیك شویم و این امر فقط به عزاداری در ماه محرم ختم نمی شود. ما می توانیم زندگی اجتماعی روز را با نگاه عاشورایی تعریف كنیم. نباید از كارهای مدرن عاشورایی بترسیم. كارهای مدرن جذابیت عاشورا را بیشتر می كند و نسل جوان را بیشتر به سمت تئاتر مذهبی جذب می كند.
وی معتقد است: كیفیت آثار مناسبتی فقط با برگزاری جشنواره یا همایش ها بالا نمی رود. اگر خواهان ارتقای كیفیت این آثار هستیم، نیاز به فرایندی دائم در طول سال داریم. باید آموزش، تحقیق و پژوهش هایمان را بیشتر كنیم تا دستاورد این گونه همایش ها به سمت هر چه بهتر شدن متون مذهبی گرایش پیدا كند.به طور حتم همایش آیین های عاشورایی، تئاتر رضوی و به طور كل جشنواره های موضوعی می تواند در راستای موضوع مورد نظر جریانی فرهنگی- هنری را به وجود بیاورد اما كیفیت این جریان مربوط به اتفاقات دیگری است كه باید انجام شود.
هادی مرزبان: خلاقیت با سفارش پدید نمی آید
هادی مرزبان معتقد است: هنر و كلیه شاخه های آن مانند تئاتر هدیه ای آسمانی از سوی خداوند است و به همین دلیل باید به این هدیه الهی احترام گذاشت و اجازه رشد آزادانه به آن داد چرا كه هنر و خلاقیت هیچگاه با چارچوب های از پیش تعیین شده همخوانی ندارد. كه اگر اینگونه بود دیگر خلاقیت با خلق آنی و ناب از سوی هنرمند مترادف نبود. هنر تئاتر با روح و روان آدمی، ارتباط تنگاتنگ دارد و می تواند انسان را به سوی خالقش هدایت كند
وی می گوید: نمایش مذهبی «یادگار سال های شن» كه سال ها پیش توسط علی رفیعی به صحنه برده شد، وقایع و اتفاقات پس از عاشورا را با نگاهی كاملا خلاقانه و با زاویه دید جدیدی بیان می كرد و همه تماشاگران با هر نوع اعتقادی را به اندیشیدن وا می داشت . علت آن هم مهارت كارگردان در چگونگی بیان اثر هنری بود. رفیعی قبل از به صحنه بردن این اثر، یك كارگردان موفق بود كه با پستی و بلندی های هنر تئاتر آشنا بود و بر اساس همین شناخت اصولی و ساختاری دست به اجرای اثری مذهبی زد . به نظر من خلاقیت ضامن بقاء و ماندگاری آثار هنری در طول تاریخ خواهد شد و این خلاقیت چیزی است كه با هیچ دستور و سفارش و اجباری نمی توان آن را پدید آورد. . نكته ای كه نباید فراموش شود این است كه كسی باید یك اثر هنری مذهبی به صحنه ببرد كه پیش از هر چیز سواد آن كار را دارا بوده و به آن اشراف داشته باشد.
سیاوش طهمورث: به دنبال وجوه دراماتیک باشیم
سیاوش طهمورث معتقد است : در تولید آثار موضوعی با رویکرد دینی باید وجوه دراماتیك در نمایش های دینی را مورد توجه قرار داد و از خودمان بپرسیم چه چیز ما را به سراغ نوشتن یک نمایش درباره امام رضا(ع) می كشاند؟ متاسفانه شناختی كه ما از داستان های دینی مثلا روایت های مربوط به زندگی حضرت رضا(ع) داریم تنها به ضامن آهو و چند روایت دیگر مربوط می شود در صورتی که در زندگی امام رضا(ع) روایت های نغز و جذاب زیادی وجود دارد كه ویژگی های دراماتیك نیز دارد.
وی ادامه داد: متأسفانه بیشتر نمایش های دینی ما تنها به تعریف و روایت داستان آن هم از زبان یك راوی كفایت می كنند در حالی كه تئاتر یعنی اینكه یك اعتقاد را زندگی كنیم و اگر بتوانیم آن مفاهیم را زندگی كنیم بر مخاطب تأثیر خواهیم گذاشت.
کوروش زارعی: نیاز به حضور اندیشه های جدید
کوروش زارعی معتقد است: شایسته است برای روایت وقایع، افراد و شخصیت‌های مهم، بدون تحقیق و مطالعات زبان ‌شناسی و فرهنگ شناسی شروع به کار نکنیم و صرفاً به کمیت کار دلخوش نباشیم. تئاتر دینی باید نیاز یک هنرمند باشد، بدون ریا و به دور از خوشامد مسوولان و مدیران، چرا که زیبایی و ماندگاری هنر ، اعتقادی بودن و بر دل نشستن آن است.
وی ادامه داد: پرداخت ما به زندگی معصومین (ع) تنها به شفا دادن آنهاست و متاسفانه در زمینه فلسفه عمیق تفکرات امامان ، ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی ایشان ، شاگردان، دیدگاه‌ها و رهنمودهایشان کمتر کار شده است.
او ابراز داشت: نمایش دینی متعلق به همه هنرمندان تئاتر ایران است. آدم‌های تکراری، اندیشه‌های تکراری می‌آورند و لازم است آدم‌های مختلف با اندیشه‌های باز‌تر و گوناگون وارد این عرصه شوند.
چرا نمایش های دینی می نویسیم
با یادآوری این سوال که چرا یک هنرمند دست به نوشتن و اجرای یک اثر دینی می زند؟ آیا علت آن دغدغه های شخصی هنرمند؟ خواست مخاطب و یا سفارش مسئولان و متولیان است؟ و مرور دیدگاه چند هنرمند درباره نمایش های موضوعی و دینی به نظر می رسد آسیب شناسی تولید آثار موضوعی و دینی را می توان از چند جهت بررسی کرد.
اول: باید به خود هنرمند بازگشت و اینکه آیا به آنچه می نویسد و می گوید اعتقاد دارد یا خیر؟ به نظر می رسد محتوای اعتقادی لازم دارد تا از دل برآید و اگر به ریا و تظاهر آلوده باشد در نهایت تماشاگر خواهد فهمید و اثر با مخاطب ارتباط برقرار نخواهد کرد.
دوم: هنرمندی که به توجه به اعتقاداتش می خواهد بنویسد در وهله اول باید دانش و آگاهی دینی داشته باشد و سپس به خود اصول درام و تئاتر مسلط باشد. یک اندیشه خوب اگر بد عرضع شود هیچ سودی نخواهد داشت و حتی تاثیر منفی به جای می گذارد.
سوم: گرفتن سفارش و مناسبتی کار کردن نباید باعث خودسانسوری و عدم خلاقیت شود. هنر زاده آزادی است و هنرمند نباید برای بیان یک اثر وارد تعارفات و ملاحضات بی منطق شود.
چهارم: باید به جنبه های تحقیقی و مطالعاتی و پیدا کردن زاویه دیدهای جید با لحاظ وجوه دراماتیک توجه کرد و اگر کار مناسبتی می کنیم این تعجیل باعث تکرار و سطحی نگری نشود.
پنجم: نوشتن و اجرای آثار دینی و مناسبتی محدود به زمان خاصی نیست و باید تلاش کرد این نوع آثار در طول سال و در یک جریان تئاتری ، تولید و اجرا شوند . محدود کردن این آثار به جشنواره ها در واقع منزوی کردن این نوع تئاتر است.