سید جواد روشن: مدتی است که درباره تئاتر خصوصی در ایران سخن گفته می شود و به نظر می رسد این خصوصی سازی در ادامه بحث اصل 44 و خصوصی سازی در کشور است. هرچند تئاتر به عنوان یک محصول فرهنگی همواره به کمک و حمایت دولت نیاز دارد و خیلی نمی توان آن را کالایی اقتصادی و پول ساز دانست. آنچه در اینجا مهم به نظر می رسد این است که آیا مشکلات فعلی تئاتر ما با خصوصی سازی برطرف خواهد شد؟ آیا هنرمندان تئاتر آنقدر آمادگی دارند که مدیریت سالن های تئاتری را در اختیار بگیرند و روند خصوصی سازی به جای امپراطوری دولتی منجر به مافیای تئاتری نخواهد شد؟ به نظر می رسد باید کمک کرد تا تئاتر هویتی مستقل بیابد و از زیر چتر دولت خارج شود ولی بدون حمایت رها نشود. مسلما خصوصی سازی در تئاتر یک شبه اتفاق نخواهد افتاد و باید زوایای مختلف آن را بررسی کرد و آرام آرام زمینه های استقلال آن را فراهم نمود و از آسیب شناسی این راه نیز غافل نشد . به نظر می رسد برگزاری سمینار تئاتر خصوصی در آستانه برپایی بیست و هفتمین جشنواره بین المللی تئاتر فجر اقدامی در این مسیر است.
تئاتر خصوصی ، تئاتر خودگردان نیست
در مراسم افتتاحيه سمينار تئاتر خصوصي که با حضور مسئولان ، هنرمندان ، دانشجویان و علاقه مندان تئاتر در روز یکشنبه (29 دیماه سال جاری ) در سالن کنفرانس مجموعه تئاتر شهر برگزار شد، دکتر محمد حسین ایمانی خوشخو ، معاون هنري وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي به جاي سخنراني ، مقاله ای با عنوان "طرحي براي اقتصاد تئاتر و نسبت آن با تئاتر خصوصي" ارائه و 17 پيشنهاد خود براي الگوي اقتصادي تئاتر را مطرح کرد.
وی در این مراسم گفت: اگر اقتصاد تئاتر دارای اهمیت است چرا تاکنون در این حوزه به جایگاهی ارزشمند دست نیافته‌ایم ؟ بنده معتقدم تبیین و روشن نکردن موضوع بحث، عدم ریشه‌یابی درست و فقدان آسیب‌شناسی مناسب ، دلیل این امر است.
وی گفت: اقتصاد هنر یا اقتصاد تئاتر چیزی نیست که تنها کارشناس هنری یا یک کارشناس تئاتر و از سوی دیگر یک کارشناس یا متخصص اقتصاد به آن بپردازند. اقتصاد هنر از آن جهت که من به آن می‌پردازم نه اقتصاد است نه تئاتر بلکه اقتصاد هنر خود یک علم مستقل و در هم تنیده است.
وی اظهار داشت: پاسخ به چیستایی اقتصاد هنر امری دشوار است زیرا با یک موضوع واحد سر و کار نداریم. در اینجا دو موضوع مطرح است که به یک علم مستقل غیر قابل تفکیک بدل شده است و برای فهم آن دو راه وجود دارد. در راه اول نیروهای اقتصادی تعیین‌کننده هنر و پیامدهای اقتصادی آن مورد مطالعه قرار می‌گیرند و در راه دوم تحلیل اقتصادی در مورد تولید و مصرف هنرهای مختلف به کار می‌رود.
ایمانی خوشخو ادامه داد: نکته مهم دیگر در این زمینه تعیین جایگاه و اندازه هنر از دید اقتصاد کلان است. متاسفانه اندازه گیری دقیق بخش هنر با مشکلات تحلیلی و آماری بزرگی روبروست.
وی در مورد اقتصاد تئاتر گفت :علم اقتصاد تئاتر ، علمی است که به ما کمک می کند تا زوایای پنهان و آشکار تئاتر را با هدف توسعه کمی و کیفی تئاتر بیشتر بکاویم. علم اقتصاد تئاتر گرچه خود یک علم است اما جزو علوم میان‌رشته‌ای به حساب می‌آید، پس شناخت مقوله اقتصاد، شناخت مقوله تئاتر یا یافتن وجوه اشتراک و افتراق آنها می‌تواند ما را به سمت علمی که نام آن اقتصاد تئاتر است رهنمون کند. علمی که نه تئاتر است نه اقتصاد و در عین حال شامل هر دو آنها است. اقتصاد تئاتر علمی مستقل و درهم تنیده است و تنها چیزی که می‌تواند ما را به ساحت آن نزدیک کند یافتن وجوه اشتراک و افتراق آن است. بنابراین از این زاویه، نگاه بنده به علم اقتصاد تئاتر قبل از آن که نگاهی اقتصادی یا حتی نگاهی تئاتری باشد، نگاه پژوهشی و فلسفی است.
معاون هنری وزیر ارشاد در خصوص تئاتر خصوصی گفت: به نظر من تئاتر خصوصی تنها تئاتری نیست که خودگردان باشد و به نظر می‌رسد چنین چیزی چندان با ذات تئاتر همسو نیست . تئاتر خصوصی را می‌توان در همان موضوع مورد بحث یعنی توسعه تئاتر دور از دغدغه‌های مالی تعریف و حدود آن را نیز ترسیم کرد. تداوم حمایت دولتی و غیر دولتی ، حمایت بنگاه و سازمان‌های فعال اقتصادی ، حمایت رسانه‌ها و دولت ، تلاش برای جذب مخاطب بیشتر، رفع مشکل فضاهای نمایشی به خصوص از سوی دولت و اختصاص فضای مناسب، استفاده بیشتر از پتانسیل هنرمندان در ایجاد تشکل‌های خصوصی تئاتر، تناسب مضامین نمایش‌ها با سلایق فرهنگی، برقراری اعتماد بیشتر میان دستگاه های دولتی و تهیه‌کنندگان خصوصی و نظام حقوقی قانون کپی رایت از جمله راهکارهای تقویت اقتصاد تئاتر هستند.
در ادامه مراسم افتتاحیه ، مهرداد رایانی مخصوص دبیر سمینار تئاتر خصوصی ، گزارشي از شکل گيري سمينار و تعداد مقالات رسيده ارائه داد و ضمن بیان فعالیت‌های چهار ساله اش در دفتر پژوهش و انتشارات اداره کل هنرهای نمایشی گفت: در بخش‌هایی مثل نشر، تحصیلات دانشگاهی و سایت‌های خبری که به مقوله تئاتر می‌پردازند، بخش خصوصی سامان یافته و علاقمندان خاص خود را دارد و آنها نیز دریافته‌اند که باید برای دست یافتن به میل و تصمیمشان هزینه کنند ولی این نکته در بخش تولید نمایش و شکل یافتن اجراها بسیار کمرنگ است و اگر هم نمونه‌هایی وجود دارد به لحاظ کیفی، سطحی نامطلوب دارند. نکته دیگر آنکه تئاتر خصوصی در کنار تئاتر دولتی می‌تواند رقابت سالم و خوبی را شکل دهد که در نهایت منجر به رشد تئاتر می‌شود.
رایانی مخصوص اظهار داشت : تئاتر دولتی یا خصوصی به تنهایی مقصد و منزلی مطلوب را شکل نخواهند داد بلکه همجواری این دو و تأثیر که از تعامل و تقابل این دو روند تولید در تئاتر شکل می‌گیرد می‌تواند ما را به ایده‌آل نزدیک کند و سمینار پژوهشی تئاتر خصوصی نیز با چنین رویکردی و با توجه به نیازسنجی کلان شکل گرفته است.
بودجه تئاتر، بودجه دولت ؟ بودجه ملت؟
در اولین روز سمینار تئاتر خصوصی دو مقاله با عنوان " تئاتر و نمایش خصوصی : برداشت های متفاوت فرهنگ از فرهنگ خصوصی سازی" توسط دکتر بهزاد قادری و " مدل اقتصادی فرهنگی در مناسبات خصوصی سازی هنر تئاتر" توسط دکتر مصطفی مختاباد ارائه شد و میزگردی با موضوع "موانع ایجاد تئاتر خصوصی" با حضور دکتر سهیلا نچم ومحمد یعقوبی برگزار شد.
محمد یعقوبی در بخشی از سخنانش در میزگرد "موانع ایجاد تئاتر خصوصی" گفت: در جامعه ما هنرمندان نوعي بدبيني ذاتي نسبت به دولت و تصميمات آن دارند به‌همين دليل زماني كه از من خواسته شد در سمينار تئاتر خصوصي سخن بگويم شگفت‌زده شدم كه چرا بخش دولتي سمينار تئاتر خصوصي را برگزار مي‌كند، چرا كه خود دولت يكي از موانع راه‌اندازي تئاتر خصوصي است اما زماني كه معاون امور هنري مقاله خود را در مورد تئاتر خصوصي ارائه كرد، اين آرامش را يافتم كه برگزاري اين سمينار در جهت حمايت از تئاتر خصوصي است.
وی ادامه داد: تئاتر خصوصي بدون حضور گروه‌هاي ثابت و حرفه‌اي، سالن‌هاي فعال نمايشي و ... شکل نخواهد گرفت و اگر هم شكل بگيرد، بدون حمايت دولت نابود مي‌شود. اين حمايت تنها شامل بودجه نخواهد بود و هنرمندان تئاتر از اداره‌ كل هنرهاي نمايشي توقع دارند آيين‌نامه و لايحه‌اي براي تعريف شغل تئاتر به مجلس بفرستند و اگر اين آيين‌نامه تصويب شود، تكليف بسياري از مسائل مشخص مي‌شود.
او اظهار داشت: ظاهرا هرگاه از كمك دولت استفاده مي‌كنيم،این تصور وجود دارد که اين بودجه متعلق به دولت است. درحالي‌كه اين بودجه به ملت تعلق دارد و طبيعي است كه در ذات خود خصوصي است.
يعقوبي گفت: تداوم اجراي آثار موفق يكي از ضروريات شكل‌گيري تئاتر خصوصي و تا زماني كه يك اثر تماشاگر داشته باشد، بايد اجراي آن تداوم پيدا كند اما در حال حاضر اين اتفاق در كشور ما نمي‌افتد چون كسي از تداوم اجراي نمايش‌ها ذی‌نفع نيست. نخستين توقعي كه تئاتر خصوصي از بدنه‌ي دولت دارد، امكان اجرا در مكان‌هاي شناخته‌شده است.
در ادامه اين ميزگرد سهيلا نجم نیز در سخنانی گفت: حمايت مالي دولت از تئاتر به مفهوم وابستگي تئاتر به دولت نيست. گاه مردم‌ خواهان تئاتر خصوصي هستند و گاه خواص از آن حمايت مي‌كنند، اما در حال حاضر فاصله‌ي زيادي بين تئاتر و جامعه ايجاد شده و همين مشكل باعث آسيب‌پذيري تئاتر شده است.
او گفت: از آنجایی که در طول تاریخ ایران ، دولت‌هاي بزرگ به‌خاطر عدم نقد پذیری به فكر تئاتر نبوده‌اند و عوام هم سواد لازم را براي حمایت و ارتباط با تئاتر ، همچنین ثبت و نظم داشته‌ها نداشته‌اند، تئاتر ايران به‌شدت از بيماري و درد، رنج مي‌كشد و به راحتی نمی توان الگوهاي كشورهاي ديگر در خصوص تئاتر را در جامعه خودمان تطبيق دهيم.
روز دوم، امپراطور تئاتر
در روز دوم سمینار ( دوشنبه مورخ 30 دیماه جاری) و به خاطر بیماری دکتر قطب الدین صادقی ارائه مقاله توسط ایشان لغو و به جای وی ، رضا ميكائيل‌زاده از تجربيات كارگاه تئاتر خصوصي بومرنگ صحبت کرد. سپس منوچهر اكبرلو به ارائه مقاله "اقتصاد تئاتر خصوصي" پرداخت و در ادامه فرهاد مهندس‌پور با موضوع "چرا استقلال، مسئله تئاتر ايران نيست!" سخن گفت. محمدعلي خبري نيز آخرين سخنران روز دوم سمینار بود كه مقاله ای با عنوان "ارزيابي هنرمندان از ضرورت‌ها، زمينه‌ها و پيامدهاي تئاتر خصوصي" ارائه کرد.
میزگرد روز دوم نیز به موضوع "تعامل يا تقابل تئاتر خصوصي و تئاتر دولتي" با حضور حسين پارسايي و حسين سليمي اختصاص داشت.
حسين سليمي ، رئیس سابق مرکز هنرهای نمایشی در میزگزد "تعامل يا تقابل تئاتر خصوصي و تئاتر دولتي" اظهار داشت: آمار فارغ‌التحصيلان و افزايش تقاضاي هنرمندان تئاتر نشانگر اين است كه چاره‌اي جز خصوصي‌سازي نداريم و تئاتر خصوصي به معناي قطع يا كاهش كمك‌هاي دولتي نيست و به معناي وابسته‌كردن نمايش‌ها به درآمد گيشه هم نيست. ايران تنها كشوري است كه سالن‌هاي اصلي تئاتر آن به دولت تعلق دارد و در اين معنا دولت مالك تئاتر است و در اين دايره بسته حتي افزايش امكانات نيز دردي را دوا نمي‌كند.
وی ادامه داد: درحال حاضر 150 سالن تئاتر در تهران غيرفعال هستند و در شهرستان‌ها نيز امكانات بسياري بدون استفاده باقي مانده است، زيرا امكانات مركز هنرهاي نمايشي در سالن‌هاي تحت‌پوشش خودش كاناليزه شده و با اين وضعيت ميلياردها تومان سرمايه‌ي كشور روي هوا معلق مانده است.
او گفت: در تمام دنيا هنرمندان با گروه و موسسه هويت پيدا مي‌كنند. اما هنرمندان ما هويتي ندارند چون در محيطي رها شده‌اند و با در اختيارگرفتن امكانات موقتي هويتي موقتي مي‌يابند. اما رفتن به سمت تعريف درست تئاتر خصوصي به هويت‌يابي هنرمندان ما كمك مي‌كند و آن زمان است كه خلاقيت، انديشه و مخاطب واقعي شكل مي‌گيرد.
سلیمی اظهار داشت: طرز تلقي ما به فرهنگ كه بسيار هم در جامعه جاري است، همچون اقتصاد است. همه تصور مي‌كنند فرهنگ مانند كارخانه و اقتصاد است، درحالي‌كه اين طرز تلقي بايد عوض شود زيرا ذات حوزه فرهنگ با كارخانه متفاوت است. فرهنگ كالا نيست كه كسي آن را بسازد، بلكه حوزه‌ سيال انديشه و ايده است و همين تلقي نادرست زمينه را براي متولي‌گري دولت پديد مي‌آورد. در اين نگاه وزير ارشاد را متولي فرهنگ مي‌دانيم، درحالي‌كه فرهنگ نيازي به متولي ندارد. مگر ارشاد مي‌تواند همه امور فرهنگي را كنترل كند. كسي كه براي تئاتر بودجه مي‌گذارد به دنبال نتيجه‌ي خاص و فرهنگ‌سازي مورد نظر خويش است. به نظر من نخستين شرط شكل‌گيري تئاتر خصوصي تغيير اين ديدگاه است و شكل‌گيري شخصيت‌هاي حقوقي تئاتري زمينه را براي ايجاد تئاتر خصوصي فراهم مي‌كند؛ چراكه در اين صورت موسسه‌هاي تئاتري به وجود مي‌آيد و بخشي از امكانات سخت‌افزاري براي گونه‌هاي مختلف تئاتري كاناليزه مي‌شود.
وی با اشاره به كمك‌هاي دولتي به تئاتر گفت: اين كمك‌ها از گذشته وجود داشته است، به اين صورت كه دولت تصميم مي‌گيرد به يك‌سري فعاليت‌ها كمك كند. اما اگر شبكه‌اي از موسسات تئاتري در سراسر كشور داشته باشيم كه برنامه‌ ساليانه‌ي تئاتر داشته باشند، بودجه مي‌تواند با توجه به فعاليت‌هاي اين موسسات كاناليزه شود و به اين ترتيب بخشي از تصدي‌گري امپراطوري تئاتر كاهش مي‌يابد.
سليمي در پايان تاکید کرد: بزرگ‌ترين دلايل عدم تمايل هنرمندان تئاتر به شكل‌گيري تئاتر خصوصي این است که هنرمندان احساس مي‌كنند آزادي و امنيت اجتماعي لازم را ندارند و اعتماد نمي‌كنند که كمك‌هاي مالي دولت دايمي باشد.
در ادامه اين نشست حسين پارسايي مدير کل اداره هنرهاي نمايشي نيز گفت: اغلب هنرمندان تئاتر هنوز براي شكل‌گيري تئاتر خصوصي آمادگي ندارند و قدرت ريسك‌پذيري‌شان بسيار پايين است و اگر برخي از گروه‌هاي شناخته شده به ضرب و زور هنرپيشه‌هاي معروف چنين تمايلي دارند،نمي‌توان اين مسئله را به شكل يك قاعده كلي پذيرفت.
وی گفت: اغلب نمايش‌هايي كه امروز روي پاي خود ايستاده‌اند و پردرآمد و پرمخاطب‌اند لاله‌زاري هستند ، اما نقطه مقابل تئاتر ديني و ارزشي است كه پرمخاطب اما كم‌درآمد است و با سهم يارانه‌هاي نمايشي نهادها شكل مي‌گيرد. درحالي‌كه هنرمندان همين تئاتر ديني هم در انديشه ارتزاق خود هستند و به حمايت‌هاي دولت نيازمندند.
پارسايي اظهار داشت: اگر در نمايش «كرگدن» شهاب حسيني، آتنه فقيه‌نصيري و يا مهدي هاشمي حضور نداشتند آيا مردم براي ديدن اين نمايش صف مي‌كشيدند؟! در جوامع پيشرفته شهرداري‌ها يارانه‌هاي بسياري را در تئاتر مي‌گذارند، بدون اين‌كه دخالت مستقيمي در شكل‌گيري آن داشته باشند. اما در جامعه‌ ما اقتدار فعلي بخش دولتي از مركز هنرهاي نمايشي چهره‌اي همچون امپراطور خدمت‌گذار ساخته است كه موظف است به همه خدمت كند. در اين رهگذر نگاه شايسته‌سالاري، علمي و آكادميك وجود ندارد و دولت ترجيح مي‌دهد همه را راضي نگه دارد. بنابراين اين نگاه وابستگي هنرمندان را به دولت پديد آورده است.
مدیر کل اداره هنرهای نمایشی به عدم مسووليت‌پذيري هنرمندان تئاتر اشاره کرد و گفت: اگر دولت به وضعيتي برسد كه تنها غم نان داشته باشد و يارانه‌هاي فرهنگي خود را قطع كند دیگر تئاتري باقي نمي‌ماند. عدم مسووليت‌پذيري هنرمندان نیز باعث نگاه سخت‌گيرانه‌ دولت شده است. اين تصور غلطي است كه ناخدايي در تئاتر وجود دارد و كشتي تئاتر ما روزي آفتابي و در هوايي خشك به مقصد مي‌رسد. هنرمندان ما جايي كه بايد مدافع حقوق خود باشند اين مسووليت را به عهده دولت مي‌گذارند و اين‌چنين است كه برخي واقعيت‌ها هرگز مشخص نمي‌شود.
پارسايي تاکید کرد: اگر تئاتر كشور را در تهران خلاصه كنيم محكوم به فناست و اگر تئاتر تهران را در تئاترشهر بيابيم آن‌هم محكوم به فناست. اگر تئاترشهر وابسته به حمايت و بودجه دولت باشد محكوم به فناست. هنوز نتوانسته‌ايم رسانه ملي را متقاعد كنيم كه براي تئاتر هم در حد پفك‌نمكي اطلاع‌رساني كنند. ضمن اين‌كه شهرداري هم با نصب تابلوهاي تبليغاتي مي‌تواند كمك شاياني در اين زمينه انجام دهد.
وی به تشريح راهكارهاي كوتاه‌مدت خود براي شكل‌گيري تئاتر خصوصي پرداخت و گفت: در اين شرايط بايد با پرداخت يارانه‌هاي دولتي از يك‌ششم تا يك‌دوم مبلغ قرارداد گروه‌ها در طول دو سال مشاركت فعال گروه‌ها را براي ارتزاق از گيشه فراهم كنيم. زماني‌كه امنيت خاطر گروه‌ها تأمين شود، مي‌توانيم به تأسيس موسسه‌هاي تئاتري اقدام كنيم و اين‌چنين است كه گروه‌هاي ثبت‌شده و شناسنامه‌دار شكل مي‌گيرند و اين گروه‌ها بعد از دو سال مي‌توانند تالارهاي دولتي را به مدت سه سال در اختيار خود بگيرند و براي آن برنامه‌ريزي كنند.
پارسايي در خصوص نظارت در تئاتر خصوصي گفت: تا زماني‌كه بخش دولتي كارفرماي تئاتر باشد چشم مسلحي به نام شوراي نظارت و ارزشيابي موظف است كه علاوه بر مسايل مميزي، ارزشيابي آثار هنري را هم انجام دهد. اما اگر هنرمندان خود مسووليت‌پذير شوند، در شكل خصوصي مردم هستند كه نظارت بر آثار نمايشي را انجام مي‌دهند.
او در ادامه اظهار داشت: تمام تئاترهاي خصوصي دنيا اسپانسر دارند، ما هم بايد در اين زمينه تلاش كنيم. در گذشته سخت‌گيري‌هايي داشتيم اما امروز حتي با اسپانسرشدن تخليه چاه هم موافقيم! البته اولويت ما مراكز فرهنگي است و با اين كمك‌هاست كه به گردش اقتصادي تئاتر كمك مي‌كنيم.
وی در پايان گفت: بايد با مشورت هنرمندان راهكارهاي كوتاه‌مدت و بلندمدت را تعريف كنيم و هركس كه از اين راه‌ها سرپيچي كرد، از گردونه توليد تئاتر خارج شود. ضمن اين‌كه بحث تهيه‌كنندگي و مديريت توليد در تئاتر هم در صورت راه‌اندازي تئاتر خصوصي محقق مي‌شود.
روز سوم ، پایان
آخرین روز سمينار تئاتر خصوصي در ايران ( روز سه شنبه مورخ 1 بهمن ماه جاری ) با ارائه 4 مقاله و یک میزگرد همراه بود. در سوسمن روز برگزاری سمینار تئاتر خصوصی در ایران ، بهروز غريب‌پور مقاله "منابع مالي و نسبت آن با عملکرد تئاتر" را ارائه داد و
دکتر محمدباقر قهرماني با موضوع "در مسير تئاتر خصوصي" سخن گفت. در ادامه
نیز دکتر فريندخت زاهدي مقاله "راهکار يا موانع راه ‌اندازي تئاتر خصوصي" و
دکتر مسعود دلخواه مقاله "جايگاه و نقش مردم، هنرمندان و دولت در شکل گيري و توسعه تئاتر خصوصي" را ارائه دادند. در پایان نیز ميزگرد "راهکارهاي ايجاد تئاتر خصوصي" با حضور پرفسور احمد کاميابي‌مسک و دکتر تاجبخش فنائيان برگزار شد.