مهدی نصیری: اگر خواسته باشیم در مورد جریان نقد تئاتر در ایران صحبت کنیم بهتر است بحث را از این جا شروع کنیم که تئاتر در ایران به دو گروه بزرگ تئاترهای ایرانی و تئاترهای غیر ایرانی تقسیم می شود.
تئاتر غیر ایرانی - که عموما آثار غربی را شامل می شود – در واقع دسته نمایش هایی است، که ازحدود چهل سال پیش از اروپا و با ترجمه نمایش های فرانسوی وارد ایران شدند و تا امروز تقریبا تمام نمایشنامه های شاخص اروپایی را در برگرفته اند.
اما نمایش های ایرانی امروز عموما همان شکل های سنتی و آیینی نمایش های خودمان هستند که رفته رفته به ساختمان غربی نزدیک شده اند اما فاقد ساختار مشخص و علمی تئاترهای غرب هستند.
البته بسیاری از این نمایش ها هم امروز ساختاری هماهنگ با ساختمان کلاسیک و علمی پیدا کرده اند اما این هماهنگی از آنجا که سابقه چندین ساله ندارد هنوز کامل نشده است.
در مورد تئاترهای کلاسیک و مدرن اروپایی و غربی کار منتقد تقریبا مشخص است و ما بر اساس اشکال مختلف قادر به نقد کردن این نمایشها هستیم. اما یک مشکل بزرگ در مورد تئاترهای ایرانی که سعی دارند قالب و شکل آثار غربی را پیدا کنند وجود دارد و آن هم اینکه ساختار این آثار به خاطر تعلق داشتن به باورها و نوع نگاه انسانی ایرانی با ساختمان غربی متفاوت است.
ما در حوزه نقد شعر به واسطه پیشینه هزار ساله شعر در ایران توانسته ایم معیارها و محک های لازم را به دست آوریم. اما هنوز نتوانسته ایم پیشینه لازم را در حوزه نقد دراماتیک داشته باشیم دلیل آن هم این است که نگاه ما به درام حاصل دیدگاه ما به جهان است و در دیالوگ به فضای غربی آنی که ریشه در درام یونانی به عنوان پایگاه تئاترغربی است، ریشه ندارد.
نگاه ما به هستی نگاهی رو به آسمان است و نگاه منتقد غربی نگاهی رو به زمین ! برای همین درام غربی بر پایه علت و معلول ها ساختار پیدا می کند و این رویکرد در ادبیات و ادبیات دراماتیک ما شهودی است.
نقد غربی از جامعه ای با نگاه رئالیستی برآمده و نقد ایرانی، ریشه در حقیقت طلبی ذهن انسان ایرانی دارد.
بنابراین منتقد ما درحوزه نقد آکادمیک و نقد آثارغیر ایرانی توانسته به یک انسجام و نظم برسد اما درزمینه نقد آثار ایرانی با سوالات و ابهاماتی مواجه است. چون اصولا نمی تواند نمایش ایرانی را به طور کامل با معیارهای نقد غربی بسنجد.
در نقد علمی تئاتر اروپایی ما سیستم را به اجزاء آن تقسیم می کنیم. روابط اجزاء را با یکدیگر و با معیارهای موجود می سنجیم و سپس انطباق محتوا و فرم را در مورد سیستم تحلیل و ارزیابی می کنیم.
اما در مورد سیستم شرقی و ایرانی مشکل اینجاست که منتقد با مجموعه ای از جزئیات و نشانه های حکمی و معنایی مواجه است. در این بستر جزئیات شناسایی می شوند و شناخت آنها باید یک کلیت معنا دار را نتیجه دهد و نقد در این محدوده خود به خود به سمت شناخت معنا و گرایش به محتوا جهت داده می شود
فرهنگ خاص نقد خاص خود را می طلبد. ما نخست ساختمانی از درام را در اختیار داریم که از یونان باستان آغاز می شود و به امروز می رسد. غربی ها ساختار را از ابتدا با توجه به جایگاه و قالب این ساختمان طراحی کرده اند و به تئاتر امروز رسیده اند. اما ما ساختمان را وارد تئاترمان کرده ایم و پیش از آنکه متعلق به خودمان شده باشد به دنبال هماهنگ سازی اجزاء ساختار بر روی آن هستیم. بنابراین با بررسی عناصر این ساختار نمی توانیم به بنیادهای علمی دست پیدا کنیم و در واقع ما عناصر ومولفه ها را تحلیل می کنیم و به معنایی می رسیم که خاص ماست اما لزوما در انطباق با معیارهای ساختمان قرار نمی گیرد.
سوال مهم منتقدان ما در رابطه با این مسئله این است که آیا می توان با معیارهای نقد غربی آثار ایرانی را نقد کرد؟
ما هنوز به جواب مشخصی در این رابطه نرسیده ایم . اما می توان گمان کرد که برای رسیدن به این پاسخ نخست باید به دنبال راهکارهایی برای اثبات انطباق یا عدم انطباق یا اثبات تمایزها و شباهت های تئاتر ایرانی و غربی بود.