پس از گذشت دو دهه، باید دید امروز واژه تئاتر دفاع مقدس چه حوزه و گستره ای را در بر می گیرد و بانیان اصلی این گونه تئاتری چه تلاش هایی برای رشد و گسترش آن کرده اند.
سعی داشتیم با طرح سه پرسش زیر به این نتیجه برسیم که واژه ای با عنوان تئاتر دفاع مقدس و محدوده ای که در بر می گیرد، تا چه حد به رشد و ارتقای این گونه تئاتری کمک کرده است.
1.موضوعی کردن چه تاثیری در سطح کیفی و تنوع آثار دارد؟ و آیا این موضوعی کردن باعث از بین رفتن خلاقیت نمی شود؟
2.محدودیت موضوعی تا چه حد باعث خود سانسوری می شود؟
3.هر موضوعی دارای یک هدفمندی خاص خود است. این هدفمندی تا چه حد در راستای رشد و ارتقای اثر (اندیشه) آن قرار می گیرد؟

•مسعود دلخواه
1.هنر موضوع گرا به حدی گسترده است که بحث مفصلی را می طلبد. می توان درباره ضرورت های وجود آن، آسیب شناسی مربوط به آن و... صحبت کرد. بستگی به این دارد که موضوع را تا چه حد کلی در نظر بگیریم.
در طرح موضوعی چون جنگ و دفاع مقدس اشکال ندارد درباره کلیت آن، قواعدی را مطرح کنیم. درست مثل قواعدی که در موضوعی به نام فمینیسم مطرح است. اگر بخواهیم در موضوعی کردن جنگ به موشکافی وارد شویم و به همین شدت در انضباط خلق یک اثر حضور داشته باشیم، بی شک خلاقیت آن اثر را از بین می بریم.
در این مرحله نقدهایی به روش ما وارد است و به نظرم این نقدها مستقیماً به سمتی نشانه رفته اند که ما از آن با عنوان خطوط حتمی کار خود یاد می کنیم. خطوطی که برای حفظ چارچوب ها ولی در نهایت به ضرر درام نویس و اثر تمام می شود.
در موضوعی کردن به نوعی بطن محدودیت امکان وقوع می یابد. به طور مثال شما چارچوب را دارید و آرام آرام این باور در نویسنده به وجود می آید که نمی تواند از یک جایی فراتر برود. تاکیدات و امتناعات این فشار را بیشتر می کند و آن وقت بی آنکه شما کاری کرده باشید، این احساس را در نویسنده بیدار می کنید که در یک محدودیت خاص قرار گرفته است.
این محدودیت، بی شک، آزادی فکری نویسنده را از وی سلب می کند. بر همین اساس رشته خلاقیت دچار گسست می گردد. در عین حال عناصر سازنده درام انسجام منطقی خود را به علت حضور یک معضل خارج از متن از دست می دهند. سرانجام اثر مبدل به چیز دیگری می شود که هر چیزی است به جز درام.
2.به نظر من مساله خود سانسوری در همه جای دنیا و در همه ژانرهای هنری می تواند امکان وقوع پیدا کند. این قضیه بر می گردد به نوع برداشت ما از مساله سانسور.
اگر قرار باشد محدودیت های موضوعی به شکل امری حتمی وضروری وجود داشته باشند، بحثی باقی نمی ماند. اما اگر محدودیت ها شفاف باشد آن وقت برعهده نویسنده است که تصمیم بگیرد که آیا می خواهد در زمینه مربوطه به قلمفرسایی بپردازد یا خیر. اگر نویسنده ترجیح دهد در راستای مورد نظر به نوشتن مبادرت ورزد آن وقت مساله فرق می کند.
روشن بودن چارچوب های این محدودیت از آن جهت اهمیت دارد که روند خلق اثر تا حدود زیادی وابسته به آن است. ذهن خیال پرداز نویسنده می تواند در یک لحظه، دنیاهای متناقضی را در نوردد و از هر کدام، ایده هایی جهت پرورش درام خود برگزیند اما باید دید این اتفاق مورد پذیرش محدودیت مربوطه هست یا نه .
در واقع، معضل اصلی به نوعی، از سلیقه گرایی سفارش دهنده سرچشمه می گیرد. حتی تناقض برخورد بین یک مسئول با مسئول دیگر در قبول یا رد برخی خطوط نیز بر مشکلات خلق یک درام (از این دست) می افزاید.
زمانی که مرزهای مربوطه، شفاف نباشند، هنرمند در یک بلاتکلیفی ناخواسته، سرگردان می ماند و این از یک منظر خطرناک است؛ از آن جهت که گاه کار سانسور ذهنی تا بدان جا پیش می رود که آنچه نویسنده به عنوان اثر نهایی خود معرفی می کند، بسیار بسته تر از آن چیزی است که سفارش دهندگان فکر می کرده اند.
در این جا نویسنده به حدی در هرس اثر خود می کوشد که فراموش می کند قرار است نوزایی فکری و تصویری ایجاد کند نه نازایی! و به همین خاطر از آنچه می خواسته بر آن گام نهد، پا پس می کشد.
3.هنر موضوع گرا باید دارای چشم انداز باشد. اگر هنرمند به طور شفاف در این حیطه وارد شود، اتفاق خوبی رخ می دهد.
هنر موضوع گرا انسان را به شکل جهانی مدنظر قرار می دهد. انگشت روی درد مشترک همه آدمها می گذارد. اگر یک ملیت خاص، یک فرد و یک شکل خاص در این میان به عنوان اصل (و نه نمونه) مورد توجه قرار گیرد، دایره ارتباط با مخاطب به خطر می افتد.
هنرمند در این هنر باید در برابر دیدگاه وسیعی قرار گیرد. ارتقای کیفیت هنری، بستگی زیادی به این دیدگاه وسیع دارد. رابطه تنگاتنگ ذهن آزاد و خلق آزاد را نمی توان نادیده گرفت.
در صورت ایجاد محدودیت ، از ویژگی اصلی هنر که همانا تخیل در جهت خلق جهانی تازه است، دور می شویم. باید توجه داشت ارتقای اندیشه یک اثر، محتاج عناصر زیادی است که موضوعیت می تواند کلیت آنها را در برگیرد، نه تک تک شان را. به این ترتیب برای رسیدن به اثری واجد اندیشگی می بایست به اندیشه، اجازه سیر در دنیاهای تخیل را بدهیم زیرا در غیر این صورت، نتیجه مدنظر ما حاصل نخواهد شد یا حداقل نتیجه مطلوبی شکل نخواهد گرفت.