پس از گذشت دو دهه، باید دید امروز واژه تئاتر دفاع مقدس چه حوزه و گستره ای را در بر می گیرد و بانیان اصلی این گونه تئاتری چه تلاش هایی برای رشد و گسترش آن کرده اند.
سعی داشتیم با طرح سه پرسش زیر به این نتیجه برسیم که واژه ای با عنوان تئاتر دفاع مقدس و محدوده ای که در بر می گیرد، تا چه حد به رشد و ارتقای این گونه تئاتری کمک کرده است.
1.موضوعی کردن چه تاثیری در سطح کیفی و تنوع آثار دارد؟ و آیا این موضوعی کردن باعث از بین رفتن خلاقیت نمی شود؟
2.محدودیت موضوعی تا چه حد باعث خود سانسوری می شود؟
3.هر موضوعی دارای یک هدفمندی خاص خود است. این هدفمندی تا چه حد در راستای رشد و ارتقای اثر (اندیشه) آن قرار می گیرد؟

•نادر برهانی مرند
1.وقتی از موضوعی کردن صحبت می کنید باید به آنچه واقعاًً دیده می شود توجه کنید. هر شکل و هر ژانر دارای چارچوب های تعریف شده خود است اما نویسنده در زمان خلق واقعاً به این چارچوب ها توجه چندانی نمی کند یا از اولویت های او به شمار نمی رود. زیرا پروسه خلق، پروسه ای کاملاً درونی و خصوصی است و سازو کار خودش را دارد.
اینکه گمان کنیم با شاخه بندی کردن، موضوعی کردن و هر آنچه بدین ترتیب عنوان می شود می توانیم نظام خلق یک اثر را تعیین کنیم، بی شک موفق نخواهیم بود. یک نمایشنامه در اثر شرایط خاص خود جان می گیرد. شاید در ناخودآگاه یا حتی خودآگاه نویسنده، موضوع کلی (در شکل ژانر دفاع مقدس، سیاسی و ....) حضور داشته باشد اما آنچه پردازنده دنیای درام است، روابط شخصیت ها، کنش ها، نقاط اوج و فرود و .... است که بی شک اینها هستند که جریان درام را جان می بخشند.
به طور کلی باید بگویم همه چیز در حوزه اختیار نویسنده خلاصه می شود و نمی توان با ارائه یک دستورالعمل کلی از جمله به شکل موضوعی کردن، سفارشی نویسی و ... ذهن نویسنده را در قواعد خاصی محدود کرد.
توجه داشته باشید که برخی نمایشنامه های مربوط به ژانر دفاع مقدس به علت آنکه در همین محدودیت ها قرار می گیرند نمی توانند آثاری پویا، واقع بینانه و آیینه ای از نیازهای دوران خود باشند.
سنت سفارشی نویسی به چرخه خلق درامی از نوع دفاع مقدس ضربه زده است. به شما نوشتن ، سفارش داده می شود و این سفارش خبر از نوعی محدودیت اندیشه می دهد. همیشه اینطور نیست اما این اتفاق رخ می دهد.
به نظرم می شود به شکلی دیگر، از جریان خلق در حوزه دفاع مقدس حمایت کرد و به جای موضوعی کردن صرف به تنوع اندیشید بستری را فراهم کرد تا این تنوع شکل گیرد و استقرار داشته باشد.
اگر دست اندرکاران حوزه تئاتر دفاع مقدس بتوانند تسهیلاتی را جهت اجرای نمایش های مربوط به این حوزه فراهم کنند، جریان تنوع منسجم خواهد شد. وجود یک سالن خاص آثار دفاع مقدس می تواند اولین حرکت در رسیدن به چنین دورنمایی باشد. با احداث و راه اندازی این سالن ، اولا گروه های تئاتری مشتاق به انجام تجربیات در این عرصه می توانند امیدوار باشند حاصل تلاش خود را در سالنی مربوط به همین حوزه به معرض قضاوت بگذارند. ثانیاً مخاطبان تئاتر دفاع مقدس نیز می توانند جریان مربوطه را به شکلی منسجم پیگیری کنند.
من به شخصه با هر گونه قالب بندی کردن که بیش از ایجاد مسیر، دست و پای نویسنده را می بندد، مخالفم و به نظرم می رسد صرف بودن برخی قواعد نمی تواند متضمن خلق آثاری اصیل و بکر شود.
2.وقتی شما به چیز خاصی اشاره می کنید، یعنی نگاهتان از تمامی یک بستر کلی به چیز خاصی متمرکز شده است. این انگشت گذاشتن روی یک موضوع خاص، خود باعث سانسور می شود. در واقع این خودش یک نوع سانسور است.
محدودیت موضوعی به نوعی سفارشی نویسی است. برای من اصل سفارش زیر سوال است. اثر در این وضعیت از رشد و بالندگی باز می ماند. با نگاهی به انبوه متونی که چه در عرصه دفاع مقدس و چه در عرصه های دیگر هنر تئاتر به شکل سفارشی تولید شده اند، خواهید دید که معضلی چون خود سانسوری چطور عمل کرده است. وقتی محدودیت موضوعی در میان باشد، ذهن نویسنده به جای پرداختن به دریچه ها و عناصر مختلف اثرش، معطوف خطوط قرمز و نبایدها می شود. این دغدغه تحمیلی که در امر نوشتن اصیل وجود ندارد، بطن اثر را در حالتی خنثی قرار می دهد و در نهایت آن را به تصویری شعاری مبدل می کند.
3.شما از موضوعیت دارای هدفمندی صحبت می کنید در حالی که من بر این باورم همین موضوعیت، باعث محدودیت در خلاقیت می شود و عدم خلاقیت، رکود را به همراه دارد. نویسنده ای که دچار محدودیت بشود، خود به خود به ورطه سقوط می رسد و از خلق اثری هنری باز می ماند. پس هدفمندی مدنظر شما در اغلب موارد، باعث ارتقای اندیشه اثر نمی شود. منظورم از اندیشه، همان چیزی است که درام برای بقای جاودانه خود بدان محتاج است.