 |
|
|
مدیر سایت : |
 |
|
|
پشتیبانی فنی : |
 |
|
|
|
|
پدید آورنده: رحمت اميني
کمک پدید آورنده:
دفاع مقدس در تئاتر خياباني |
|
|
|
|
تئاتر خياباني يا تئاتر در فضاي باز براي هنرمندان تئاتر و مسئولان مرتبط با اين هنر، مقولهاي است كه كمتر از تئاتر صحنه، مورد استقبال و توجه قرار ميگيرد و قدمت نمايشهاي ايراني كه از ديرباز در فضاي باز يا گذرها اجرا ميشدند، تئاتر خياباني گويي اكنون دوران نونهالي و تلاش براي تثبيت و شناسايي خود را طي ميكند. اين نكته از اين جهت گفتني است كه نخستين تجربههاي تماشاگران ايراني در برابر تماشاي اجراهايي در فضاي باز بوده است نه تجربة ديدن تئاتر در سالن سربسته، ساكت و تاريك. در پيشينة تاريخ ما نمايشهايي اعم از مذهبي و غيرمذهبي به شيوة سنتي و آييني اجرا ميشده و ميشود كه ظرفيتها و جذابيتهاي ويژهاي براي جلب و جذب مخاطب دارد. به عنوان نمونه، پر تماشاگرترين نمايشهاي ايراني كه شبيهخواني يا تعزيه ناميده ميشود، گاه در مكاني (مثل تكيه دولت) اجرا شده كه حاضران در آن بالغ بر بيست هزار نفر بودهاند.
چنين حضور پر قدرتي است كه سبب ميشود تا از خود بپرسيم آيا تئاتر خياباني ميتواند پر كنندة خلايي باشد كه اكنون با آن روبهروييم. با توجه به اينكه تئاتر خياباني ظرفيت پذيرش موضوعها و مضاميني گوناگون و متنوع را دارد. هر چند بهتر است طرح اين پرسش و پاسخهاي آن را به پژوهشگراني كه فرصتي به اندازه و دقت و تلاشي درخور دارند، واگذاريم و به عنوان نمونه و مصداق عيني مقايسهاي بين مضمون اصلي تعزيه كه وقايع كربلاست و متأثر از دفاع مقدس به عمل آوريم و از اين رهگذر اين فرضيه را مطرح كنيم كه تئاتر خياباني ميتواند در كنار تمام مضامين و موضوعاتي كه در آن مطرح ميشود به تئاتر دفاع مقدس رويكردي متفاوتتر و خاصتر داشته باشد. بر طبق نظر كارشناسان و صاحبنظران تئاتر، معمولاً در تئاتر خياباني، وقايع و موضوعاتي پايه مطرح شود كه صحنه، ظرفيت و توان كافي براي نشان دادن و تأثيرگذاري بر مخاطب را آن گونه كه در فضاي باز اجرا شود، نداشته باشد و بالعكس اگر اين مضمون با همين شكل وارد صحنة اجرا شود، فاقد خصوصيات اجراي فضاي باز باشد.
همانگونه كه اشاره شد ميتوان اجراي شبيه خواني و مضموني كه كاملاً متفاوت و مرتبط با اجراست را در مقايسه با مضمون دفاع مقدس و شكل دوار آن در فضاي باز به عنوان نمونه بررسي كرد. كساني كه شبيه خواني را در جايگاه اصلي آن، يعني فضاي باز ديدهاند متفقالقولاند كه در اين فضا تماشاگران با اجرا همراه ميشوند و اگر اجرا درست باشد تأثيرگذاري آن كامل است.
يعني اجرا اگر در قالب صحنه محصور شود ـ كه بارها اين اتفاق افتاده است - نه تنها تأثيرگذاري معمول خود را نداشته، بلكه مخاطبان بسياري را از دست داده است. به همين جهت است كه هنرمندان و كارشناسان تئاتر عقيده دارند تعزيه خواني يا شبيه خواني را اگر قرار است به شكل سنتي اجرا شود به هيچ وجه نبايد از فضاي باز به داخل سالن كشاند. هر چند ميتوان بر شكل و گروههاي اجراي تعزيه مطالعة كارشناسي انجام داد و در جهت بهرهگيري از آنها در تئاتر صحنه تلاش كرد. مثل كارهايي كه «بهرام بيضايي» عمدتاً در نمايشنامهنويسي كرده است و نيز تلاش بسياري از دانشجويان تئاتر كه بهويژه طي ساليان اخير براي رسيدن به تئاتر ايراني مبتني بر شكلهاي اجرايي نمايشهاي سنتي و آييني انجام دادهاند، اشاره كرد. البته موضوع كربلا و حوادث قبلي و بعدي آن را ميتوان در قالبهاي نوشتاري تئاتر غرب به بهترين شكل نوشت و با همان سبك و سياقي كه مرتبط با متن است اجرا هم كرد، چرا كه بسياري از وقايع، حوادث و گفتوگوها در فضاها و موقعيتهايي ميگذرد كه تمركز خاص سالن تئاتر و زيباييشناسي تئاتر صحنه را با همة ابزار و عناصرش ميطلبد.
در مورد تئاتر دفاع مقدس نيز همين گونه است. طي ساليان اخير و بهويژه پس از جنگ تحميلي، بسياري از هنرمندان تئاتر با موضوع دفاع مقدس نمايشنامه نوشته و اجرا كردند. تعداد زيادي از اين نمايشنامهها نيز به چاپ رسيده و هر ساله هم بهصورت اجراهاي مستقل و نيز در يادوارهها و جشنوارههاي مختلف به صحنه ميرود. فارغ از اينكه مضمون و محتواي دفاع مقدس شباهتهاي انكارناپذيري با واقعة كربلا دارد، فضاي خاص دفاع مقدس و لحظات و آناني كه در واقعيت آن فضا به وقوع پيوسته در بسياري از موارد قابليت اجرا در فضاي باز را دارد و اين موقعيتها و وقايع، متفاوت است از بسياري از اتفاقات كه ميتواند در قلب صحنه به شكل مطلوب و تأثير گذار اجرا شود. ميخواهيم اين گونه نتيجه بگيريم، يعني همانگونه كه بسياري از وقايع و موضوعات مختلف را بهتر است در تئاتر خياباني مطرح كنيم (از جمله وقايع اجتماعي، معضل بيكاري، اعتياد و...) و اتفاقاً نتايج بهتري هم بگيريم، ميتوان موضوعاتي از دل دفاع مقدس انتخاب كرد كه تأثيرگذاري آن در فضاي باز و به وسيلة تئاتر خياباني بسيار بيشتر از صحنه باشد، همانگونه كه در تعزيه اين اتفاق ميافتد، اينجاست كه هنرمندان تئاتر خياباني مسئوليتي حساستر پيدا ميكنند.
اين هنرمندان بايد با تأثيرگيري مناسب از الگوهاي اجرايي شبيه خواني مضاميني را ابتدا انتخاب كرده و سپس شكل اجراي متناسب با آن را در فضاي باز پيدا كنند. به نحوي كه اگر تماشاگر به تماشاي حاصل كار پرداخت به اين نتيجه برسد كه اين موضوع و اين شكل اجرا را فقط ميتوان در فضاي باز مشاهده كرد و تأثير گرفت. ضمن اينكه نبايد از ياد برد كه آن اعتقادي كه تماشاگر تعزيه به موضوع مورد مشاهدهاش در اجراي تعزيه دارد، دربارة دفاع مقدس صدق ميكند، چرا كه دفاع مقدس نيز در تاريخ كشور ما واقعهاي منحصر به فرد و با تمام جنگهاي دنيا متفاوت بوده است و تماشاگران و مخاطبان اين واقعه، چه آنها كه از نزديك آن را ديدهاند و چه آنها كه دربارهاش خواندهاند يا شنيدهاند نسبت به آن رويكرد متفاوت با ديگر وقايع دارند و آن را جزئي از هويت تاريخي و افتخارات خود ميبينند.
|
|
<
بعدی
قبلی > |
|
|
|
