نادر برهانی مرند از کارگردان های خوب و جوان تئاتر ماست که در سال های گذشته به ویژه با کارگردانی چند نمایشنامه بسیار آشنا و معروف غیر ایرانی علاقه اش به آزمودن شکلها و شیوه های متفاوت تئاتر را به اثبات رسانده است.
برهانی مرند، که چند سال پیش نمایش موفق "مرگ دستفروش" را به روی صحنه برده بود، پیشتر از اجرای "خاطرات یک بازنشسته..." ، "مرغابی وحشی" هنریک ایبسن را هم به شیوه و برخوانی خودش اجرا کرد و در حال حاضر نیز نمایش "رمولوس کبیر" را که یکی از نوشته های بسیار معروف دورنمات است در تالار اصلی تئاتر شهر در حال اجرا دارد.
قبلا گفتیم که برهانی مرند نمایشنامه هایی از این دست را با برخوانی و شیوه خودش به روی صحنه می برد. حالا می خواهم با این فرض بحث درباره "رمولوس کبیر" را آغاز کنم که برهانی مرند، در خوانش تقریبا شخصی از متون غیر ایرانی جذاب سازی برای مخاطب را به عنوان یک اصل مهم در انتقال اجرا به تماشاگران ایرانی اش مورد توجه قرار می دهد.
نادر برهانی مرند قبلا تراژدی تاثیرگذار و سقوط غم انگیز در "مرغابی وحشی" را کمی تلطیف کرده بود تا شاید خاطر تماشاگرانش را زیاد آزرده نکرده باشد. به همین خاطر نمایش قبلی او در عین تلخ و جدی بودنش گرایش های اندکی به سمت کمدی هم داشت و می توان اعتراف کرد که شخصیت های مرغابی وحشی در نمایش برهانی مرند سقوطی به مراتب نرم تر از شخصیت های نمایشنامه هنریک ایبسن داشتند.
این تلطیف تراژدی را تا اندازه ای می توان در "رمولوس کبیر" هم مشاهده کرد. در این نمایشنامه رمولوس آخرین وارث امپراطوری عظیم و بزرگ روم در آستانه حمله ژرمن ها به طور نمادین خودش را مشغول پرورش مرغهایی کرده که نام شخصیت های بزرگ تاریخی دورانش را بر روی آنها گذاشته است. این تراژدی بزرگ در نمایشنامه دورنمات به هیچ وجه خنده دار و با مزه نیست. بلکه با وجود همه عجیب بودن آن یک تراژدی تاریخی به حساب می آید.
اصلا منکر این نیستم که دورنمات عملا تراژدی سقوط روم را در غالب مطایبه ای کمدی وار به نمایش می گذارد. اما این کمدی هیچگاه به سطح نمی آید و قصد شنیدن قاه قاه خنده تماشاگر و یا به سخره گرفتن ارکان امپراطوری روم را ندارد. چه آنکه اگر این امپراطوری به سخره گرفته شود، ارزش تراژدی و عمق موضوع نیز به سطح آمده و اهمیت خودش را از دست می دهد.
سقوط بزرگ یا مجازات عظیم امپراطوری روم با آنچه که رمولوس درباره آن در سر دارد به اندازه کافی کیفیت سقوط یک امپراطوری جنایتکار و وحشتناک را به نمایش می گذارد و حتی اگر کمدی ای وجود دارد باید در نحوه حرکت از اوج به حضیض نرفته باشد و نه در رفتار و اعمال و جزئیات اجرای نمایش!
نادر برهانی مرند اما از همان آغاز کارش را با دامن زدن بر جنبه های کمیک اثر آغاز می کند. تصویر هجوآمیز و زشت ابتدایی را در نظر بگیرید که مرغهای عروسکی در گوشه و کنار قصر بزرگ رمولوس تخم می گذارند و سر و صدا می کنند و بال بال می زنند! همینکه رمولوس بیش از هر چیز به مرغهایش اهمیت می دهد و همین که نام بزرگان دورانش را بر آنها گذاشته و به محض عدم سوددهی و اختگی (تخم نگذاشتن) آنها را به چاقوی آشپز می سپارد برای دامن زدن بر کمدی رمولوس کبیر کافی به نظر می رسد. بنابراین بهتر است که این موقعیت کمیک در ظاهری جدی و خشن و در قالب رویدادهای جاری در داستان به اجرا درآید به جای آنکه بر مسخره و استهزاء آوردن آن تاکید و پافشاری شود.
نادر برهانی مرند ، اصرار بر تقویت جنبه های طنزآمیز را در "رمولوس کبیر" آنقدر ادامه می دهد که حتی در بخشهایی از مطایبه و طنز هم فاصله گرفته و وارد مرزهای هجوآمیز روایت و اجرا می شود. واقعا چه نیازی هست که رمولوس، رئیس ارتش و دیگر شخصیت های نمایش تا این اندازه که در اجرای برهانی مشاهده می شود، کمیک و مسخره به نظر برسند؟ آیا اینکه این شخصیتها در عین جدی بودن و بزرگ بودنشان به ورطه هلاکت و سقوط نزدیک شوند خود به اندازه کافی کیفیت کمیک را به همراه ندارد؟
متاسفانه گرایش به کمدی این روزها بلای جان تئاتر ما شده و کار به جایی رسیده که حتی کارگردان با تجربه و خوبی مثل برهانی مرند هم از آن گریزی ندارد و شاید به ناچار تصمیم گرفته تا رگه هایی از انواع نازل کمدی را وارد کارش کند.
بازی سیامک هنری در رأس همه عناصر و اجرا کنندگان نمایش اگر چه ستودنی و مهم است و اگر چه بر سختی می توان از کنار حضور جذاب و دلنشین او در این نمایش گذشت اما بطور جدی ای تحت تاثیر همین کمدی است به همه دیگر مولفه های اجرا نیز ضربه می زند.
در کنار صفری دیگر بازیگران نمایش نیز حضوری مشابه دارند و به نسبت اهمیت و میزان حضور کیفیتی از مسخره گی را به اجرا می گذارند. مثلا دقت کنید به تعظیم کردن ها و لنگیدن های بدون کارکرد و بی اهمیت ریمای امین فر در نقش همسر رمولوس یا داد و فریادهای بازیگر نقش فرمانده سپاه روم و ....
شاید در این میان حضور پیرمرد بیچاره و پول دوست و خمیده ای که (آشیلس) نقش او را در سهراب سلیمی بازی می کند بیش از همه دیگر بازیگران با منظور متن و شکل روایت آن همخوانی و تناسب دارد.