مهدی نصیری: در میان جشنواره های ریز و درشت و کوچک و بزرگ تئاتری، شاید یکی از مهمترین و ماندگارترین جشنواره ها "جشنواره بین المللی نمایش های آیینی و سنتی" باشد. پس از تعطیل شدن جشنواره ایران زمین، حالا تنها آیینی- سنتی است که می تواند به عنوان یک رویداد مهم در زمینه حفظ و حمایت از تولید آثار ایرانی و شاید زمینه ای برای رسیدن به تولید ملی تئاتر مورد توجه قرار گیرد و با ارزش تلقی شود.
هر چند همه انتقاداتی که به سایر جشنواره وارد است و به ویژه کیفیت و نگاه سطحی و مناسبتی و به ویژه برگزاری نامطلوب آنها در سال های اخیر دامن گیر نمایش های آیینی و سنتی هم باشد ولی گذشته از همه ضعف ها و کاستی ها باید اعتراف کرد که "این کم، باز هم از هیچ بهتر است."
چهاردهمین جشنواره بین المللی نمایش های آیینی و سنتی تهران پس از برگزاری دو روز همایش و سمینار تخصصی با شرکت محققان، اساتید و سخنرانان داخلی و خارجی در سومین روز برگزاری از شنبه با اجراهای صحنه ای خیابانی در هشت تالار نمایش تهران و محوطه باز پارک ها و فرهنگسراها آغاز به کار کرد.
در نخستین روز اجراهای صحنه ای این جشنواره چهار نمایش ایرانی و سه نمایش خارجی به روی صحنه رفتند. "بدل" نوشته "هدایت هاشمی" به کارگردانی "هادی عامل" در تالار چهارسو، "دادنامه شغاد" نوشته و کار "جمال فوادیان" در تالار قشقایی، "اگر شبی از شبهای تهران" کار مشترک علی جمشیدی و علی شمس در تالار سایه و "قولنج" نوشته داوود فتحعلی بیگی به کارگردانی حسین بابایی در تالار سنگلج نمایش های ایرانی بودند که سالن های جشنواره آیینی و سنتی را در سومین روز برگزاری آن افتتاح کردند.
در کنار این چهار نمایش "تاتوره خاردار" به کارگردانی نوندا میتوا و نادیا آسنووا از بلغارستان در تالار اصلی، "نمایش عروسکی چین" به کارگردانی "وانگ فای" از هنگ کنگ و "چو بنگالی" به کارگردانی "سانجای کومار ماهاتو" از هند نیز به روی صحنه رفتند و تا اندازه ای هم توانستند کنجکاوی و رضایت مخاطبان درباره نمایش های خارجی روزهای نخست جشنواره را برآورده سازند.
نمایش عروسکی چین، که بر اساس داستان ها و متون سنتی نمایش عروسکی چین و برپایه افسانه های چینی اجرا شد، در مجموع فشرده ای از چند شیوه اجرای سنتی نمایش عروسکی بود که مشخصا به واسطه معرفی این شیوه و همچنین ریشه داشتن در سنت های نمایش عروسکی شرقی اهمیت پیدا می کرد.
"وانگ فای" در این نمایش چند اپیزود داستان های مستقلی از قصه های سنتی چین را با کمک شیوه های مختلف نمایش سنتی عروسکی اجرا کرد. عروسک دستی، عروسک های نخی و سایه بازی به عنوان سنتی ترین و قدیمی ترین شیوه های نمایشی عروسکی در این کار با تکنیک ها و شیوه های نمایش چینی اجرا شدند.
نکته مهم کار وانگ فای علاوه بر بکارگیری شیوه های نمایش چینی و معرفی سنت های نمایشی چین، استفاده از ظرافت های طراحی عروسک ها و عروسک گردانی ظریف و زیبای چینی بود. عروسک ها با لباس ها و صورت ها و دست های متحرک و با کمک مهارت عروسک گردان در به بازی در آوردن آنها تنها چند قصه و افسانه قدیمی چینی را به تماشا گذاشتند. اما در کنار این قصه ها مهارت ها و تکنیک ها ساخت و بازی عروسک ها بود که می توانست برای تماشاگران دیدنی و جذاب باشد.
"تاتوره خاردار" اما، احتمالا از بهترین اجراهای نمایش سنتی و آیینی در میان آثار خارجی جشنواره لقب خواهد گرفت. بلغارستان، امروز در کنار برخی از دیگر کشورهای اروپای شرقی همچون رومانی، چک، لهستان و ... مجموعه ای از بهترین اجراهای نمایشی را در اروپا معرفی کرده و در میان موج چشمگیر افول تئاتر اروپایی به ویژه در کشورهای صاحب تئاتر، تئاتری دارای روح و جان را به اجرا می گذارد. "تاتوره خاردار" هم اگر چه به طور قطع در بلغارستان جزو آثار متوسط و معمولی نمایشی به شمار می آید، اما به واسطه نزدیکی فرهنگ و محتوای آن با آنچه در کشور ما وجود دارد مسلما تماشاگران بسیاری را با رضایت از سالن بدرقه خواهد کرد.
نوندا میتوا و نادیا آسنووا دو کارگردان زن این نمایش ، در اجرایی ساده بر اساس سنت ها، باورها و زندگی عادی مردم روستایی بلغارستان، اجرایی را در معرض تماشا گذاشتند که در عین سادگی همه مولفه ها و بسترهای نمایشی از داستان گرفته تا معنا و اندیشه و فرم و شکل را به خوبی در خود داشت.
داستان این نمایش با مرگ همسر یک زن جوان آغاز می شود و با رویاها و سنت های در هم تنیده با زندگی مردم روستا ادامه پیدا می کند. این سنت ها زن جوان را به شدت محدود می کنند و در پایان هم باعث مرگ او می شوند. نمایش با مرگ زن جوان پایان می پذیرد.
"تاتوره خاردار" نمایش ساده و زیبایی است که با حرکت ها و فرم های نمایشی فردی و گروهی اولا سنت ها و رسوم زندگی جامعه کوچکش را به زیبایی معرفی می کند. دوما داستان دارد و در قالب ساختاری دراماتیک بیان می شود و مثل بسیاری از نمایش های فرمیک خودمان متکی به روایت محض نیست. سوم اینکه فرم و شکل اجرایش را به خوبی در ترکیب و هماهنگی با ابزارها و مولفه های نمایشی قرار داده است و دکور، صحنه، نور، موسیقی و .... را به گونه ای زیبا، تئاتری و هدفمند در خدمت گرفته است.
جدای از این ها سرگرم کننده و جذاب است و بر این اساس آن را می توان به عنوان یک الگوی تئاتری مطلوب در به نمایش گذاشتن سنت ها و آئین ها مورد بررسی قرار داد. اما اینکه نمایش خود تا چه اندازه به معیارها و اندازه یک سنت نمایشی نزدیک است، بحث دیگری است که می بایست در یک نقد جامع بررسی و تحلیل شود.
به هر حال نخستین اجراهای نمایشی جشنواره تئاتر آیینی و سنتی با این نمایش خوب خارجی شاید توانسته باشد توقع عده زیادی از مخاطبان تئاتر جشنواره را برآورده کرده باشد. باید منتظر ماند و دید که جشنواره در روزهای بعد چه نمایش هایی را بر روی صحنه خواهد داشت.
در دومین روز اجراهای این جشنواره نیز "تاتوره خاردار" دومین اجرایش را در تالار اصلی به روی صحنه برد. "ما کجا؟ اینجا کجا؟" به کارگردانی خاک زند و یوسفی در تالار چهارسو اجرا شد. "کیارش" به کارگردانی تینو صالحی و "قصه باغ زالزاک" به کارگردانی خدایار کاشانه در تالار قشقایی و سایه به اجرا در آمدند و "حقه های مبارک" به کارگردانی رهام مخدومی هم کارگاه نمایش را در جشنواره آیینی سنتی افتتاح کردند.
"قولنج" به کارگردانی حسین بابایی پس از اجرای عموم در روز نخست و دومین روز جشنواره آیینی سنتی به اجرا درآمدند و از روز سوم تالار سنگلج را به یک اجرای خارجی خواهد سپرد.
تماشاخانه ایرانشهر هم در تالار شماره 1 میزبان "نمایش عروسکی چین" و "چوبنگالی" از هند بود.
چوبنگالی که براساس یک افسانه سنتی هندی تولید شده در واقع نمایشی آیینی درباره خدایان هندی و داستان مبارزه آنهاست که با کمک ماسک ها و حرکات آیینی و موسیقی اجرا می شود. ظاهرا این است آیین ها در هند در قالب یک ساختار و شکل نمایشی که بیشتر همچون مراسمی مذهبی در مقابل معابد و پرستشگاه ها برگزار می شوند. حتی اگر آیین هایی از این دست را هم به درستی در گروه نمایش های آیینی مورد بررسی قرار دهیم و طبقه بندی کنیم، باز هم باید اعتراف کنیم که آثار نمایشی بهتر و به مراتب تئاتری و نمایشی تری در هند هستند که می توانستند به عنوان یک اثر برگزیده در لیست برنامه نمایش های یک جشنواره مهم! بین المللی قرار بگیرند.