محمد رضا خاکی، دکترای تئاتر از دانشگاه سوربن فرانسه و مدرسه دانشگاه تربیت مدرس است. وی پژوهشگر، کارگردان و مترجم بر جسته ای است که دوره ای نیز سردبیر فصلنامه تئاتر را بر عهده داشته است و کارشناسان، دوره سردبیری او را از دوره های درخشان این فصلنامه می دانند. با او که از داوران دوازدهمین جشنواره ملی تئاتر مقاومت – فتح خرمشهر – است به گفت و گو نشسته ایم.

•به نظر شما آثار هنری که برپایه دفاع مقدس شکل گرفته تا چه حد بر واقعیت این پدیده منطبق است؟
وظیفه هنرمندان لزوما انعکاس وقایعی نیست که قابلیت تبدیل شدن به آثار هنری را دارد. نباید انتظار داشت جزء به جزء آنچه یک هنرمند ارائه کرده با واقعیت تطبیق کند. اگر چنین چیزی هم صورت گیرد نوعی اثر هنری است به نام رئالیسم یا همان واقع گرایی که در اوایل قرن بیستم در اروپا به صورت دوره ای ظهور کرد و خیلی زود کنار گذاشته شد. در یک اثر هنری این امکان وجود دارد که به چیزی با عنوان خلاقیت، زاویه دید، کشف و فهمی که هنرمند از واقعیت به دست می آورد، رسید. اینجاست که موضوع به یک اثر هنری تبدیل شده و فهم بهتری از آن واقعیت به مخاطب ارائه می کند. اما در مورد اثر هنری مرحله بعدتری هم وجود دارد و این همان مراقبت از ذهن هنرمند و تقویت خلاقیت های اوست. خلاقیتی که باز خورد آن مربوط می شود به تماشاگر تئاتر و یا خواننده داستان و مخاطب هر اثر هنری دیگر. اثری که در ذهن خواننده دوباره تفسیر و تا ویل می شود و یک بار جدید از خلاقیت به آن اضافه می شود. نکته کلیدی در این میان تعاملی است که بین هنرمند و مخاطب رخ می دهد. به همین دلیل است که یک اثر هنری متعلق به قرن ها پیش، به دلیل نوع نگاه و تفکر هنرمندانه و خلاقیتی که در پشت خود دارد، قرن ها پس از آن وقتی خوانده می شود، نکات جدیدی از آن کشف می شود. در مجموع اثر هنری مدام در حال زاده شدن است و ا ین قابلیت و ا مکان وجود دارد که هر بار از نو شروع، خوانده و اجرا شود.
•پژوهش های صورت گرفته در این زمینه ها چه پایه هایی را می تواند در اختیار ادبیات نمایشی قرار دهد؟
ادبیات نمایشی مدلی نیست که از قبل وجود داشته و به تدریج در تاریخ شکل گرفته باشد. همه ادبیات با فکر و ایده ای که اجرا بشود نوشته شده و از آنجا که نمایش مکتوب و مبتنی بر ادبیات و متن، در کشور ما سابقه طولانی ندارد، بنابراین همچنان نیازمند یادگیری و تجربه در این زمینه هستیم. مساله نمایش، مساله مهمی است. یکی از نکاتی که باید بر آن تامل کرد و وقت بیشتری برای آن گذاشت، خود نماشنامه است. در تئاتر یکی از پایه های اساسی مساله نمایشنامه است. وقتی نمایشنامه خوبی داشته باشیم شانس بیشتری هم در اجرا خواهیم داشت. تئاتر ما در زمینه بازیگری قابلیت های خوبی دارد اما ضعف بیشتر متوجه نمایشنامه هاست که باید به طور خاص حمایت و امکان مطالعه و پژوهش در مورد آنها فراهم شود.
•منابع محدودی از ادبیات سالهای دفاع مقدس وجود دارد، چگونه می توان آنها را برای علاقه مندان وسعت داد؟
تکنیک خاصی به معنی نمایشنامه با مضمون جنگ وجود ندارد. تکنیک ها همان هایی است که هر نمایشنامه نویسی باید آنها را مطالعه کند و بداند. اول باید تکنیک ها را یاد گرفت و آن وقت است که نویسنده هر مضمونی را می تواند به شکل نمایش در آورد.
منابعی هم در این زمینه وجود دارد. الان رشته ادبیات نمایشی در دانشگاه های کشور تدریس می شود و بیشتر از هر چیز، مطالعه تکنیک ها و خواندن نمایشنامه هاست که می تواند به هنرمند جوان کمک کند.
•این جشنواره ها تا چه حد می تواند فرصت مناسبی برای باروری استعدادها و خلاقیت هنرمندان باشد؟
در جشنواره ها فقط می شود کشف کرد و آن وقت باید با ایجاد فرصت آموزش بیشتر، آنها را حمایت کرد. بدون شک تشویق در هر نوع آموزشی موثر است اما باید توجه داشت در این را ه تنها به جوایز بسنده نشود. جایزه سمبل موفقیت در یک دوره یا سال است اما مهم تر از آن، ایجاد فضای کار و تجربه برای علاقه مندان است.
هنرمند جوان مثل یک نهال است به همان اندازه که سرشار از انرژی است، می تواند شکننده هم باشد. البته جشنواره ها فرصت خوبی برای تعامل، گفت و گو، مشاهده دیده گاه ها و احساس های مختلف است.
•تئاتر مقاومت و نمایش هایی که در این ژانر قرار می گیرند، در جهان چه جایگاهی دارند؟
پرداخت به موضوع جنگ در تئاتر قدمتی طولانی دارد. جنگ حادثه غم انگیزی در تاریخ بشریت است اما واقعیتی که همیشه وجود داشته و در آثار هنری نیز منعکس شده، این است که همه می خواهند آن را فراموش کنند. همه امیدواریم که جهانی را بسازیم که در آن جنگ نباشد. در نمایشهای جدید هم باید سراغ این مضامین رفت. مسائلی مثل امیدواری که در زمان جنگ همواره وجود دارد.
•به نظر می رسد در جشنواره های موضوعی کمتر به مقوله مورد نظر پرداخته می شود و تنها نشانه هایی از آن در نمایش حضور دارد؟
همان طور که گفتم، عمده ترین ضعف ما در نمایشنامه نویسی است، گاهی جشنواره ها آنچنان ساده تلقی می شود که با دادن فراخوان، بیش از 800 اثر به دبیرخانه ارسال می شود اما 80 درصد آنها از ضابطه های اولیه یک نمایشنامه برخوردار نیستند. آثار هنری اساسا کیفی هستند. کمیت تنها حضور علاقه مندان را نشان می دهد اما وقتی درباره کیفیت صحبت می شود، باید جدی بود و این همان نیاز به مطالعه، پژوهش و کار جدی است. چه بسا ممکن است گاهی یک یا دو سال وقت برای یک اثر صرف شود اما نمایشنامه ماندگاری نوشته شود. وقتی از یک پدیده فاصله می گیریم، محورهای دیگر را باید جست و جو کنیم. از جنگ به عنوان یک واقعه تاریخی، هزاران فیلم و مستندات وجود دارد اما چیزهایی مثل امیدواری هم در آن وجود دارد. هنرمند باید افق دید بهتری را برای ارائه اثرش انتخاب کند. آن وقت است که تمام دیوارهایی که آثار جنگ را دارند، همه به کلام و بیت شعر تبدیل می شوند و به زبان نثری که در نهایت پاکیزگی با آدم حرف می زند. امیدوارم روزی این نگاه در نمایشنامه های ما دیده شود.