شهرام کرمی:تئاتر خیابانی به جهت شکل و شیوه اجرایی قدمتی طولانی دارد. پیش از شکل گیری یک تئاتر رسمی و یا ایجاد مکان های ثابت جهت اجرای تئاتر نمایش های مختلف و یا حتی مراسم آئینی و بومی در مکانهای عمومی اجرا می شد. در اکثر کشورهایی که دارای سابقه تاریخی و یا پیشینه تئاتر هستند در ابتدا برخی از انواع نمایش در مکان های عمومی و غیر رسمی اجرا می شد. نمایش های واگنی و یا کمدی های هجوآمیز فقط در مکان های عمومی و معابر پررفت و آمد امکان اجرا داشت.
امروزه تئاتر خیابانی (street theatre) تعریف مستقل و ویژه ای دارد. منظور از تئاتر خیابانی چنانچه از نام آن استنباط می شود اجرای یک نمایش در مکان های عمومی، معابر، پارک ها و ایستگاه های اتوبوس و مترو و غیره است. شکل گیری واژه تئاتر خیابانی به دلیل اجراهایی است که در کشورهای اروپایی در معابر عمومی متداول بود. در فرانسه، آلمان و هلند اجراهای خیابانی طرفداران زیادی داشت. اتفاقی که باعث معرفی و گسترش اجرای انواع نمایش برای مخاطبان گردید. اجرای گروههای نمایشی که بر روی ارابه و سکوهای تعبیه شده اجرا می شد به مرور باعث شکل گیری گروه های مختلف هنری شد که فقط برای اجرا در خیابان نمایش های خود را آماده می کردند.
اما درباره تئاتر در ایران آنچه واضح است اینکه تاریخچه تئاتر به عنوان یک جریان ثابت و گسترده هنری قابل ارزیابی نیست. نمایش در ایران به شکل سنتی و بومی رشد و تکامل یافته است. شکل غالب نمایش ایرانی به عنوان نوعی از هنر رسمی موجب پیدایش چند گونه سنتی و آئینی گردید. و البته واضح است که همین شیوه های نمایش ایرانی سرشار از ذوق و نبوغ می باشد. آنچه مسلم است مهمترین ویژگی اصلی نمایش ایرانی اجرای آن در مکان های باز و در میان جمعیت است.
تعزیه، خیمه شب بازی، سیاه بازی، نقالی و یا معرکه گیری به عنوان نمایش ایرانی اجراهایی هستند که در آغاز شکل گیری و تا به امروز محدود به یک مکان ثابت نبوده است و بیشتر یک نمایش میدانی تلقی می گردند که در مکان های باز و عمومی قابل اجرا می باشند.
در ایران نمایشی را که تحت عنوان تئاتر خیابانی می شناسیم حاصل اجراهای گروه های هنری در دو دهه اخیر است. پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در چند جشنواره مختلف نمایش هایی به شکل خیابانی اجرا می شد اما این اتفاق موجب ایجاد یک جریان فراگیر نگردید. مهمترین فعالیت در این دوره اجراهای چند گروه دانشجویی بود که در همان ابتدا موجب شد که اجراهای تئاتر خیابانی با نوعی زبان اعتراض همراه باشد. حتی در چند مورد اجراکنندگان نمایش که به شرایط سیاسی اعتراض داشتند و در پارک ها نمایش خود را اجرا می کردند توسط پلیس بازداشت شدند. اما یک نکته قابل توجه این است که از همان ابتدا تئاتر خیابانی در کشور ما در بین گروه های دانشجویی و تحصیل کرده نمایش با استقبال خوبی مواجه شد. در واقع می توان آغاز و تداوم تئاتر خیابانی در ایران راحاصل تلاش گروه های دانشجویی دانست.
مهمترین اتفاق در معرفی و شکل گیری گروه های تئاتر خیابانی پس از پایان جنگ تحمیلی بود. از سال 1368 و در زمانی که رویکرد اجتماعی به جریان های فرهنگی و هنری بیشتر شد تئاتر خیابانی به شکل جدی در ایران ظهور یافت. پس از این تاریخ که همراه با تحول و شکوفایی تئاتر ایران بود در جشنواره سراسری تئاتر فجر و از سال 1373 برای اولین بار گروه های تئاتر خیابانی به جشنواره پیوستند.
یکی از مهمترین عوامل معرفی و گسترش تئاتر خیابانی در ایران جشنواره های متعدد تئاتری بوده است. در طول برگزاری جشنواره های مختلف بخش تئاتر خیابانی به دلیل شرایط آسان اجرایی به مرور جزء اصلی برنامه های جشنواره قرار گرفت. چنانچه اشاره شد در دوره های آغاز اجراهای خیابانی اکثر اعضا گروه ها از دانشجویان این رشته بودند و همین امر باعث شد که نوع و سطح آثار اجرایی تابع یک الگو و شیوه اولیه نباشد. در نتیجه اجراهای خیابانی گروه های نمایشی توام با سبک و شیوه های اجرایی متنوعی بود.
هیاهو و هیجان اجراهای خیابانی در جشنواره ها که در مکان های باز و فارغ از محیط بسته و سالن های تئاتر اجرا می شد اتفاق بزرگی در معرفی تئاتر بود. بسیاری از رهگذران شاید برای اولین بار با نمایش و آن هم به شکل خیابانی آن روبرو می شدند.
دهه هفتاد دوران بسیار فعالی برای تئاتر خیابانی بود. جریان تئاتر خیابانی در این دهه شکوفا شد. برگزاری جشنواره های مختلف هنری باعث شد که حتی در دور افتاده ترین شهرهای ایران هم تئاتر خیایانی اجرا شود. مهمترین ثمره این اتفاقات جذب مخاطبان بسیار بود که موجب معرفی یکی از انواع هنر مردمی و پر مخاطب گردید. با توجه به ویژگی تئاتر خیابانی که با کمترین امکانات و در هر مکان قابلیت اجرا دارد این هنر به سرعت در کشور رواج پیدا کرد.
اما مهمترین آفتی که گریبان گیر تئاتر خیابانی شد نوعی جشنواره زدگی است. در تئاتر خیابانی مخاطب به عنوان یک عامل غیر قابل پیش بینی شناخته می شود. نوعی حضور و مشارکت آزاد تماشاگر که امکان شناخت را پیش از اجرا به بازیگر نمی دهد. همین امر باعث شده که بازیگر خیابانی در برابر تماشاگر خود نیاز به تجربه زیاد و بهره گیری از قدرت بداهه بسیار بالا داشته باشد.
جشنواره به عنوان ویترین یک مجموعه هنری حرکت موثر و مفیدی است اما محدود شدن به آن باعث فراموشی مهمترین عامل یعنی مخاطب شده است . در یک رویکرد جدید لازم است اجراهای گروههای تئاتر خیابانی صرفا برای مخاطب مردمی شکل گیرد.
بررسی و تحلیل الگوهای رایج تئاتر خیابانی یک موضوع مستقل است. ولی نباید فراموش کرد در تئاتر خیابانی هیچ گزینشی در انتخاب تماشاگر وجود ندارد. اتفاقی که در نمایش صحنه ای در موارد بسیار و در غالب های مختلف برای هنرمندان وجوددارد. تئاتر خیابانی نمایشی مردمی است و برای شکستن حصار رسمی ارتباط با تماشاگر شکل گرفته است.
امروز اگر در یک پارک و یا محوطه باز ناگهان صدای فریاد کسی بلند شود و یا بازیگری با لباس اجرای نمایش مردم را به دیدن یک اتفاق دعوت کند همه متوجه می شوند که یک تئاتر خیابانی می خواهد اجرا شود. این یک ارتباط و روند دو طرفه بین مخاطب و بازیگر برای آغاز یک مشارکت سازمان نیافته است. چیزی که موجب بروز رفتار خلاقه بازیگر و درگیری تخیل و اندیشه مخاطب با یک عمل نمایشی می گردد.
تئاتر خیابانی در ایران یک جریان فعال است که برای هدایت و ساماندهی گروه های تئاتری نیاز به بازنگری دوباره دارد. وقتی یک بازیگر تئاتر خیابانی در حین اجرا با مخاطب آزادانه حرف می زند به یک نکته بیشتر فکر نمی کند. اینکه چقدر مخاطب او می تواند او را باور کند.
پس باید تئاتر خیابانی ایران را باور کرد.