صابر محمدی:(قسمت دوم)تئاتر با انبوهی از سلایق، برداشت ها و تعاویل سروکار دارد و به اندازه تعداد تماشاگرانش می تواند گسترده و وسیع برداشت شود. بنابراین قدرت احاطه و دانش و همچنین وسعت نگاه نویسنده و کارگردان به موضوع می بایست با در نظر گرفتن همه برداشت ها و سلایق اطلاعات و مضامین اثرشان را گسترش دهند و وسعت ببخشند.
شاید یکی از مهمترین کاستی ها و آسیب های تئاتر جنگ تحمیلی و دفاع مقدس در حوزه پرداخت و بعد از آن در زمینه برداشت این باشد که خالقان این تئاتر با توجه به پیش زمینه های محدود کننده ژانر و حوزه مورد نظرشان اقدام به خلق آثار می کنند. بدین ترتیب آنها نه محاط بر اثر، که محیط بر آن هستند و همین امر، دامنه اطلاعات و مضامین و گستردگی فرآیند دریافت و درک را در آنها محدود می کند و در اثرشان کاهش می دهد.
این در حالی است که علاوه بر نگاه خالق اثر و همچنین محدودیت های موضوع و محتوای انتخاب شده و سایر عوامل ، خود تئاتر جنگ نیز به تنهایی با محدودیت ها و مشکلات بسیاری مواجه است.
"نمایش دادن جنگ در روی صحنه، به دلیل اولیه مادی، مسلما مشکل آفرین است. فرم دراماتیک، خود نیز تجمع تعداد معدودی از اشخاص بازی در یک مکان محدود را ایجاب می کند و این ظاهرا مخالف پرداختن به حوادث تاریخی مثل جنگ است."1
منظورم از اشاره به این محدودیت این است که ، عوامل و ویژگی های ناگزیر محدود کننده در تئاتر جنگ را مورد اشاره و تاکید قرار بدهم و ضمنا یادآوری کنم که خالق نمایش دفاع مقدس برای عبور از همه این محدودیت ها و آسیب های احتمالی می تواند، نگاه و زاویه دیدش نسبت به درام و موضوعیت و مضمون را وسعت ببخشد.
همانطور که ذکر موضوعیت در تئاتر دفاع مقدس یکی از عواملی است که باعث شده تا هنرمند دفاع مقدس با دشواری های بعدی در خلق اثرش مواجه می شود.همچنین نگاه این هنرمند از درون موضوع به خود موضوع اجازه فراتر رفتن از محدوده رویداد و واقعه اصلی را به او نداده است. پس واضح است که این تئاتر در ارتباط با مخاطب و در زمینه ایجاد سیستم ارتباطی هنری نیز با چنین دشواری ها و محدودیت هایی مواجه خواهد بود.
پس چگونه می توان هنر را در خدمت موضوع قرار داد در حالی که محدودیت های خلق اثر هنری – و نه موضوعیت اثر- یک مسئله است و به امری پاگیر و دشوار تبدیل شده و در مقابل هر نوع وسعت نگاه و در برگرفتن تفسیرها و برداشت های مختلف و متفاوت را می گیرد.
عوامل و انگیزه ها و سهل انگاری های زیادی هستند که چنین نتیجه ای را به دنبال می آورند و مخاطب را در زمینه نتیجه گیری با برداشت های از پیش تعیین شده و ساده انگارانه مواجه می کنند. در اکثر نمایشنامه های دفاع مقدس نبرد یک سویه نیروهای قهرمان با برابر ستیزان یکی از دلایل رسیدن به چنین نتیجه ای است .
در این نوع پرداخت قوی و موجه شمردن بخشی از نیروها و در مقابل آنها ضعیف و ناچیز شمردن گروه مقابل، باعث محدود کردن دامنه درگیری در گستره ساختار درام و به طبع آن کاهش دادن گستره ژرف ساختی نیز می شود. حال آنکه چنین پرداختی اساسا با ذات درام در تضاد و تناقض است و همخوانی ندارد.
"هر عمل نمایشی و هر گونه تعبیر نمایشی یک برخورد، نیاز به میدانی مشترک بین حریفان دارد. حتی اگر این اشتراک از نظر اجتماعی خصومتی مرگبار به همراه داشته باشد؛ استعمارگر و استعمار شده، ستمگر و ستمدیده می توانند دارنده این میدان مشترک مبارزه شان باشند."2
عوامل و سبب های بسیاری را می توان در برداشت مخاطب از یک اثر نمایشی و همچنین نتیجه گیری نسبت به آن دخیل دانست. اما با وجود همه این سلایق و با تایید آنها می توان یک نتیجه مهم دیگر را در رسیدن به برداشت نهایی و مورد انتظار در مورد نمایش های دفاع مقدس اهمیت داد و ارزشمند شمرد؛ آنهم اینکه وسعت نگاه و دامنه گسترده اطلاعات و برداشت های بدون محدودیت از سوی خالق اثر نمایشی می تواند، دامنه گسترده برداشت ها و نتیجه گیری های نامحدودتری از سوی مخاطبان را به دنبال داشته باشد.
گریز از محدودیت ها و از میان برداشتن موانع و دشواری های محدودکننده هم در ساختار و فرم نمایشی درام و هم در حوزه ژرف ساخت و محتوای آن می تواند خالق و پدید آورنده تئاتر جنگ و دفاع مقدس را با آسیب ها و دشواری های بسیار مواجه سازد.
تئاتر دفاع مقدس می بایست، از محدوده موضوعات تکراری ای که مستقیما با جنگ و اتفاقات آن سروکار دارند فراتر برود و خارج از دایره اتفاقات معمول به حیات خود ادامه بدهد. در این صورت است که این تئاتر و محصولات آن نیازمند نگاهی از بیرون گود به داخل آن هستند و این در صورتی امکان پذیر است که پدیدآورندگان آشنایی و احاطه کافی از وقایع درون و بیرون اتفاقات داشته باشند. همچنانکه اشیل در پارسیان به زیبایی توانسته بود آنسوی میدان مبارزه را با حفظ استقلال موضوع به مردمانش نشان بدهد و برداشت و نتیجه گیری آنها نسبت به رویداد را وسعت نبخشند و دامنه فراگیری و برداشت از آن را گسترش دهند.
تئاتر جنگ یا آنچه که امروز در تئاتر ما با عنوان دفاع مقدس از آن یاد می شود، بدون شک حالا با فاصله گرفتن از دوران جنگ تحمیلی نیازمند یک بازنگری کلی در همه حوزه ها و زمینه ها است. اما همه مهمتر اینکه امروز می بایست کمی از آن دوران و اتفاقات و رویدادهای آن فاصله گرفت و تجربیات دوران را با دیدی بازتر و گسترده تر دید. پ
تئاتر دفاع مقدس، برای رسیدن به این نقطه مطلوب باید پیش از هر چیز محدودیت ها را از میان بردارد و پس از آن بتواند نگاهی وسیع و گسترده به موضوع و اتفاق جنگ تحمیلی داشته باشد.
در این صورت است که نتایج و برداشت های حاصل از ارتباط با این تئاتر نیز مخاطبان بیشتری را در بر خواهد گرفت و این مخاطبان با توجه به گستردگی و تفاوت هایشان با آثار دفاع مقدس ارتباط برقرار خواهند کرد.

پی نوشت:
1- همان کتاب – صفحه 15
2- همان کتاب- 24