مهدی نصیری: (بخش اول)دنیای درام همچون ادبیات داستانی و سینما زاییده تخیل و ذهن هنرمند و نتیجه مقایسه و ترکیب و تلفیق عناصر و مولفه های ذهنی و واقعی زندگی هنرمند است. بنابراین در فرایند تولید و خلق اثر هنری پیش زمینه های خلق، چه آنها که ریشه در ناخودآگاه و منابع نامعلوم آگاهی بشر دارند و چه آنها که اکتسابی اند و در جریان سالهای سال از طریق تجربه و عمل به دست آمده اند؛ دخالت دارند. اما سبک ها و شیوه های مختلفی در دنیای هنر هستند که ممکن است به یکی از این دو حوزه ذهنی یا مستند و واقعی گرایش بیشتری داشته باشند.
صرفنظر از ارزش و اعتبار و بررسی و تحلیل اهمیت این سبک ها، بحث مان درباره تئاتر مستند جنگ تحمیلی و گستره جنگ خرمشهر را با این فرضیه در مورد دو حوزه یاد شده ادامه می دهیم که ؛ بهترین راه رسیدن به نتیجه مطلوب و خلق یک اثر ماندگار این است که هر دو حوزه ذهنی و مستند به نسبت و در تناسب با هم در اثر هنری مورد پرداخت و محمل کار قرار بگیرند. بدین ترتیب اثر خلق شده نه متکی بر ذهنیت صرف و خالی از واقعیت است و نه اینکه مستند صرف و خالی از روح و نرمش ذهن به نظر می رسد.
تئاتر ما طی سالهای حیاتش در چند دهه اخیر، اگر چه در تلاش برای آزمودن سبک ها در شیوه های مختلف بوده اما هرگز نتوانسته همه سبک ها و شیوه های تئاتری را بیازماید و مورد استفاده قرار دهد. از آن جمله تئاتر مستند هیچگاه جایگاه و پایگاهی در تئاتر ما نداشته است. بنابراین در ادامه مبحث تئاتر خرمشهر که موضوعات مربوط به مقاومت و ایثارگری های مردم خرمشهر در جریان اشغال این شهر در دوران جنگ تحمیلی را مهل پردازش داستان قرار می دهد، نمی توانیم به سراغ تئاتر مستند برویم. هر چند که اشاره به این نوع تئاتر و معرفی و پیشنهاد آن می تواند زمینه ساز ورود آثار تازه ای درباره جنگ تحمیلی و حوزه دفاع مقدس و ایثار در تئاتر ما باشد.
به عنوان نمونه تئاتر مستند پیتر وایس مبتنی است بر ایجاد تنش دیالکتیکی در عوامل قطعه قطعه، که پیشاپیش از واقعیت برداشته شده است. بر خلاف طرح ناتورالیستی، هدف آن غالبا بازآفرینی دقیق یک قطعه از واقعیت نیست، بلکه قرار دادن حوادث تاریخی و واقعی تحت یک آزمون روشنگری ساختاری است، و برای این منظور، بازگشت به "بنیادی ترین صوری سازی درام نوشتی است که در عین حال از قواعد سنتی فرم دراماتیک بسیار دور شده است." (1)
آنچه وایس از این گفته به دنبال آن است با آن وحدت حضور پرسوناژها در آثارش به هیچ وجه درباره تئاتر خرمشهر و موضوع دفاع مقدس و ایثار مورد نظر ما نیست. همینطور می دانیم که ظرفیت های معنایی و ژرف ساخت مورد انتظار هنرمند تئاتر دفاع مقدس نیز سرتا پا با شیوه ناتورالیستی در تضاد است . بنابراین در بحث پیرامون تئاتر مستند و مطابقت آن با داشته ها و توانایی های تئاتر مقاومت و ایثار و مقایسه اش با مضامین و رویدادهای واقعی خرمشهر به یک نتیجه منطقی و مفید بیشتر دست پیدا نخواهیم کرد.
در آنچه مربوط به جنگ، به عنوان یک پدیده تاریخی است، پیتروایس درست در خط استاد خود پیسکاتور، مبتکر تئاتر مستند قرار می گیرد و تکنیک مبتنی بر جمع آوری از اسناد معتبر برای نمایش حوادث در کلیت خود، به او می پیوندد."(2)
پس می توان ادعا کرد تئاتر مستند بدنبال به نمایش درآوردن خود واقعیت بر روی صحنه است. جمع آوری اسناد معتبر و ترکیب آنها در قالب یک رویداد نمایشی و به صحنه آوردنشان به گونه ای که یک اتفاق و واقعیت زنده و بیانگر جلوه کند، هدفی است که تئاتر مستند آن را دنبال می کند.
اما دستیابی به چنین حد مطلوبی از واقعیت که بتواند در نتیجه تحقیق و جمع آوری مدرک و سند به تولید و اجرای نمایش منتهی شود و در نهایت نیز در خدمت بازنمایی واقعیت های موضوع و ظرفیت های مستند آن باشد با توجه به ظرفیت ها و توانایی های تئاتر ما تا اندازه ای دشوار می نماید. هر چند تحقق آن در صورت لزوم ممکن است.
علاوه بر این ضعف بزرگی که فراروی هنرمند مشتاق برای تحقیق درباره مستندات و جزئیات رویدادهای جنگ تحمیلی در خرمشهر وجود دارد کمبود منابع مکتوب و دسترسی به مستندات گسترده درباره اتفاقات آن دوران است. همین کاستی، بسیاری از هنرمندان تئاتر ایثار و مقاومت را بر آن داشته که در تولید و نگارش آثار نمایشی شان تنها به برخی شواهد و شنیده ها و یا خاطرات و روایت های شفاهی محدود اکتفا کنند.
از همین روست که ضعف واقع گرایی، شاعرانگی و تقدس انگاری و سطحی نگری در به نمایش در آوردن رویدادهای جنگ تحمیلی در بیشتر آثار این حوزه از تئاتر به کاستی جدی و اساسی تبدیل شده است و با اینکه چندین و چند سال از اشغال خرمشهر به دست دشمن و آزادسازی شجاعانه و فداکارانه این شهر توسط مردم عادی شهر می گذرد، همچنان اثر در خور و شایسته ای که به صورت واقع گرایانه و با تعصب به دریافت رئالیستی موضوع تولید شده باشد را در کارنامه آثار دفاع مقدس، ایثار و مقاومت مان نمی شناسیم.
شاید راه ساده تری که بتواند دستیابی به منابع و فراهم سازی منابع و مستندات و جزئیات مورد نیاز را برای هنرمند این حوزه از تئاتر در مورد موضوع مورد نظر – آنچه در این مبحث مورد نظر ماست، فتح و آزادسازی خرمشهر- فراهم سازد، نزدیک کردن حوزه تولید به منابع موجود به شیوه ای دیگر باشد.
پرواضح است که بخش مهمی از جزئیات رویداد و اتفاق مورد نظر ما را می توان در ارتباط مستقیم با آن کسب کرد و به دست آورد. در این رابطه چه چیزی می تواند بهتر از تجربه عملی و درک بی واسطه رویداد باشد؟
پس می توان برای نزدیک کردن مستندات وقایعی که در دوران جنگ تحمیلی در شهر خرمشهر اتفاق اقتاده است به فرایند تولید، بخش زیادی از این کار را به هنرمندان خرمشهری و به ویژه آنها که به طور مستقیم و بی رابطه با جنگ تحمیلی و وقایع آن درگیر بوده اند سپرد.
شاید این جا یک پرسش مهم درباره کیفیت آثاری که در این صورت تولید خواهند شد مطرح شود و مثلا تجربیات گذشته را نمونه و شاهد مثال بیاورند. اما باید توجه داشت که اگر قرار باشد تئاتر مستند یا نمایش نزدیک به وقایع خرمشهر با کیفیت و نتیجه مطلوب تولید شود و به اجرا در آید، ضمن نزدیک کردن تجربیات هنرمند درگیر با واقعه با رویداد جریان یافته، می بایست تخصص و علم مورد نیاز خلق درام و نمایش را هم به نحوی انتقال داد که انتقال تجربه و پرداخت واقعیت در جهان درام هم از نظر کیفیت و تکنیک و هم به لحاظ محتوا و منظور تقویت شود.
در این صورت اثر تولید شده علاوه بر آنکه می تواند مبتنی بر معیارها و استانداردهای کیفی لازم برای درام مطلوب باشد، مسلما از روح و جان زنده و واقعی و تاثیرگذار هم برخوردار خواهد بود.
هر چند این رویکرد و راه حل نمی تواند تنها راه تولید و تقویت نمایش خرمشهر و شیوه ای برای ثبت و پرداخت هنری، وقایع و رویدادهای رخ داده در زمان جنگ تحمیلی در این شهر باشد، اما به هر حال راهکاری است که می تواند به طور جدی مورد آزمایش قرار بگیرد.
کما اینکه پیش از آزمودن آن، مقایسه آثار تولید شده و نوشته شده توسط هنرمندان درگیر با جنگ و آنها که هیچ تجربه مستقیم و عملی نسبت به رویدادهای جنگ تحمیلی نداشته اند، فاصله عمیق کیفیت و تاثیر آثار آنها را – اگر چه نه به طور دقیق و تحقیقی – به طور کلی و در مجموع به اثبات می رساند.

پی نوشت:
1.هنر نمایشنامه نویسی جنگ – داوید لسکو- ترجمه نادعلی همدانی، نشر قطره 1382- صفحه 117
2.همان کتاب – ص 119