مهدی نصیری: هر رویداد تاریخی و اجتماعی در دوران وقوع، به واسطه در بر داشتن جنبه های مختلف اجتماعی می تواند موضوع خلق آثار هنری قرار بگیرد. از این میان، تئاتر به واسطه درگیری و ارتباط مستقیم با جامعه مخاطبان و میزان تاثیر پذیری و تاثیرگذاری اش در جوامع، شاید بیش از هر هنر دیگری درگیر با وقایع و رویدادهای دوران خود باشد.
تئاتر دفاع مقدس نیز به عنوان حوزه مهمی از تئاتر کشور ما در پی همین فرایند و در دوران جنگ تحمیلی شکل گرفت. هر چند ادامه حیات این شکل از تئاتر امروز با چالش ها و آسیب های زیادی مواجه است، اما نکته مهم این جاست که تئاتر دفاع مقدس طی سالهای بعد از جنگ چگونه توانسته موضوعات و محدودیت های مضمونی را میان بردارد و بسته به زمان و دوران های بعد ماهیتی دیگرگونه پیدا کند؟
ناگفته پیداست که هنر در صورت تکرار خود در جامعه مخاطبان، چه در حوزه شکل و فرم و چه در زمینه داستان و مضمون، محکوم به نابودی است و نمی تواند پویایی و استمرار داشته باشد. در مورد تئاتر دفاع مقدس هم، هر چند این حوزه از تئاتر ایرانی در نتیجه جنگ تحمیلی و وقایع آن دوران و دوران پس از آن شکل گرفته است؛ اما نباید موضوعات و مضامین و حتی زمان و مکان را به دوره ای خاص محدود کرد.
همانگونه که مشخص است تئاتر دفاع مقدس در طول سه دهه حیات خود در بدترین شکل برخی موضوعات و فضاهای داستانی را همواره تکرار کرده است و این دست آثار از آسیب پذیرترین نمایش های داع مقدس هستند. آثاری از این دست، آنهایی هستند که وقایع جنگ تحمیلی را در جبهه ها و به طور مستقیم در همان دوران به نمایش می گذارند. این آثار البته در روزهایی که جامعه آن زمان به طور مستقیم در بیشتر شهرهای کشور با مقاوت و جنگ درگیر بود به تناسب دوران حضوری منطقی و قابل قبول داشته اند. این آثار در بدو پیدایش رویدادهای جنگ تحمیلی را با توجه به مهمترین دغدغه ها و نیازهای زمان به نمایش می گذاشتند و جامعه ای که آن روزها با مسئله جنگ در ارتباط تنگاتنگ بود، چنین نمایش هایی را می پذیرفت. آثاری از این قبیل عموما تا پایان جنگ تحمیلی و حتی تا چند سال پس از آن مخاطبانی در میان تماشاگران تئاتر داشتند.
اما با فاصله گرفتن از دوران جنگ تحمیلی، جامعه دیگر با مسائل، مشکلات و دغدغه های تازه ای مواجه بود که داستان ها، موضوعات و مضامین تازه تری را می طلبید. تئاتر برای اینکه تماشاگر داشته باشد و بتواند تولید شود و به نمایش درآید، نیازمند آن است که خوراک دوران اش را بر اساس آنچه که تماشاگر در آن دوران با آن درگیر است دستمایه کار قرار بدهد. بنابراین تئاتر دفاع مقدس آن جا همان مضامین و موضوعات قبلی و قدیمی را مورد پرداخت قرار می داد، خودش را تکرار می کرد و به همین تناسب مخاطبانش را هم به واسطه این تکرارها از دست می داد.
در کنار این همزمان با فاصله گرفتن از دوران جنگ تحمیلی برخی از هنرمندان تئاتر دفاع مقدس به سراغ موضوعات تازه تری از جنگ رفتند و دوران پس از جنگ را به گونه ای متفاوت در آثارشان مورد پرداخت قرار دادند که البته حالا، نزدیکی بیشتری با شرایط زندگی مردم و آنهایی که زندگی و جامعه شان را تحت تاثیر وقایع جنگ می دیدند، بود. آدمهای پس از جنگ، آرمانها و آروزهای پس از مقاوت و پیروزی و بعضا دشواری هایی که پس از جنگ اسرا، مجروحین و دیگران را با مشکلاتی مواجه می کرد نیز از موضوعاتی بودند که رفته رفته جای خود را در میان موضوعات دفاع مقدس پیدا می کردند. و البته همان گونه که ذکر شد این نمایش ها بیشتر از سایر آثار هم تماشاگر داشتند.
پس از گذشت بیش از یک دهه از دوران دفاع مقدس این موضوعات تازه هم رفته رفته در آثار بسیار بعد از خودشان تکرار شدند و جذابیت و تازگی شان را از دست دادند. از این مهمتر آنکه حالا جامعه برخی از مشکلات و سختی های پس از جنگ را پشت سر گذارده بودند و قهرمانان جنگ و حتی جامعه پس از جنگ هم حالا چندین سال بیشتر از تجربه آن دوران فاصله گرفته بودند. بنابراین نمایش مقاومت و دفاع مقدس نیز می بایست علاوه بر تقویت مضامین و موضوعات پیشین خوراک تازه ای را برای این جامعه در آثارشان مورد اهمیت قرار می دادند.
این اتفاق اما، با خیل پر شمار اجراها و نمایشنامه های بی کیفیت و ضعیف دفاع مقدس همراه و همزمان شد. در این برهه از زمان بیشترین آسیب ها از ناحیه کمبود متون نمایشی و اجراهای مطلوب و پر تعدادتر شدن آثار بی کیفیت متوجه تئاتر دفاع مقدس شد. از این به بعد بود که سمینار ها، جلسات و همایش های تئاتر دفاع مقدس یکی پس از دیگری وارد عمل شدند و نهادها و سازمان های دیگری هم به گروه حمایت کنندگان تئاتر دفاع مقدس اضافه شدند.
تئاتر دفاع مقدس رفته رفته با نو آوری ها و جذابیت های موضوعی دیگری هم در این حوزه همراه شد و با برخی نمایش های متفاوت که نگاه جدیدی به موضوع جنگ تحمیلی داشتند این حوزه از تئاتر عملا وارد مسیر جدیدی شده است. ضمن اینکه حمایت سازمان ها، انجمن ها و نهادهای دیگر از تولید متون و آثار نمایشی تئاتر دفاع مقدس نیز عده زیادی از جوانان و نسل های جدید را به کار در این حوزه ترغیب و تشویق نموده است.
بنابراین می توان امیدوار بود که این نسل جوان با دستمایه قرار دادن موضوعات و مضامین جدید تر بتوانند تئاتر دفاع مقدس را از ورطه تکرار و باقی ماندن در چالش ارتباط با مخاطب نجات بدهد و راهکارهای تازه ای را نیز برای برون رفت از محدودیت های حال حاضر به دست بدهند.
در حال حاضر کیفیت پرداخت آثار دفاع مقدس، چه در حوزه اجرا و چه در زمینه نمایشنامه نویسی، با آسیب های جدی ای مواجه است. به نظر می رسد که مهمترین مشکلات این حوزه نیز در به روز کردن موضوعات و داستان ها قابل بررسی و تحلیل باشد. واقعیت این است که اگرچه جامعه ایرانی سالهای سال است که از جنگ تحمیلی و مقاومت فاصله گرفته، اما همچنان متاثر از تاثیرات این واقعه است و در ضمن حافظه تاریخی جامعه ما هیچگاه این حماسه بزرگ و تاثیرات مثبت و منفی آن را از یاد نخواهد برد.