علیرضا اسدی: واقعه جنگ تحمیلی و تأثیرات آن بدون شک طی هشت سال کل جامعه ایرانی را تحت تاثیر قرار داد و تقریبا تمام مردم در این دوران به صورت مستقیم و غیر مستقیم تحت تاثیر اتفاقات آن بودند.
حتی شنیدن اخبار و دیدن تاثیرات این رویداد نیز بر کسانی که کمترین ارتباط را با جنگ داشتند گستره مواجهه با جنگ تحمیلی را در کل کشورمان وسعت بخشیده است. بنابراین نمی توان ادعا کرد که کسی در ایران بی ارتباط با حماسه دفاع مقدس بوده باشد.
اما در عین حال کاملا مشخص و معلوم است که مناطق جنگ زده و مورد تهاجم قرار گرفته بیشترین ارتباط و تقابل را با تاثیرات جنگ تحمیلی داشته اند. مناطق جنوبی وجنوب غربی کشور بیشترین آسیب را از این اتفاقات دید و مردم این مناطق جنگ را با پوست و گوشت خود احساس کردند. پس این مردم از پیر و جوان کودک، اکنون می توانند بهترین راویان حوادث جنگ تحمیلی باشند.
بررسی اجمالی وضعیت تئاتر دفاع مقدس هم نشان می دهد که مردم خرمشهر، آبادان، مسجد سلیمان، اهواز، کردستان و ... بیشترین وتأثیر برانگیزترین نمایشنامه ها و نمایش های دفاع مقدس را تا کنون تولید کرده اند.
برگزاری دوازدهمین جشنواره تئاتر مقاومت در حالی که اکنون چندین سال از جنگ تحمیلی و پایان آن می گذرد نیز تا اندازه ای این نظریه را ثابت می کنند. شرکت کنندگان و هنرمندان حاضر در این جشنواره را اکثرا جوانان تشکیل می دادند که در دوران جنگ تحمیلی کودک یا نوجوان بوده اند اما همه رویدادها و نتایج و تاثیرات جنگ را در شهرها، خانواده ها و در میان دوستان و آشنایانشان تجربه کرده اند. اما برآیند بررسی کلی آثار این جشنواره نشان می دهد که آثار تولید شده در شهرهای درگیر با جنگ به مراتب واقعی تر و باورپذیر از دیگر آثار بوده اند.
سطح ضعیف کیفیت نمایش های شرکت کننده از تهران که تقریبا هیچ نمایش موفق و متوسطی را در میان آنها نمی شد دید، به نوعی نشاندهنده ارتباط مستقیم و مشاهدات برخلق آثار مرتبط با جنگ است. البته نویسندگان و کارگردانان تهرانی تا یک دهه قبل به واسطه شرکت داشتن در جنگ تحمیلی یا دست کم مشاهده رخدادهای جنگ و مشارکت غیر مستقیم در تجربه جنگ توانسته بودند آثار خوب بسیاری را خلق کنند. کما اینکه باز هم بهترین های ادبیات نمایشی دفاع مقدس را باز هم نویسندگان جنوبی در کنار تهرانی ها و نویسندگان مرتبط با وقایع مستقیم با جنگ در دیگر شهرستانها نوشته اند. آمار کمی و کیفی آثار نویسندگانی چون علیرضا نادری، جمشید خانیان، عبدالحی شماسی، مهرداد رایانی، علیرضا حنیفی، سعید تشکری، سیدحسین فدایی حسین و ... نشاندهنده تمرکز هنرمندان این حوزه تا یک دهه پیش بر روی آثار دفاع مقدس است .
اما اگر به بحث قبلی و مقایسه آثار جشنواره قبلی مقاومت بازگردیم و نگاه کلی بر آثار هنرمندان تهرانی با بیشترین تعداد نمایش شرکت کننده متمرکز شویم خواهیم دید که این حوزه از تئاتر در میان نمایشنامه نویسان و کارگردان های جوان امروز با آسیب ها و کاستی های جدی همراه است که بیشتر آن هم به عدم شناخت کافی این جوانان نسبت به وقایع و واقعیت های جنگ تحمیلی مربوط می شود.
شاید اگر ارتباط آشنایی هنرمندان جوان که جنگ را به طور مستقیم تجربه نکرده اند با اتفاقات جنگ بیشتر می بود، اکنون هم داستانها و به نمایش گذاشتن آنها در آثارشان باورپذیرتر و ملموس تر از این می بود .مهمترین مشکل آثار اغلب این جوانان هم این است که تمام داشته ها و ظرفیت های ذهنی شان در رابطه با دفاع مقدس و موضوع مقاومت به شنیده ها و گفته هایی محدود و اندک خلاصه شده است . پس بیشتر داستان هایی که این هنرمندان خلق کرده اند متکی بر ذهنیت های محدود آن ها درباره جنگ است و عموما این ذهنیت ها فاصله زیادی با واقعیت های جنگ تحمیلی دارند.
سال هاست که شعارگرایی و نگاه مناسبتی به مقوله جنگ تحمیلی باعث شده تا آثار نمایشی مقاومت در این گستره درگیر تکرار و کاستی های کیفی باشند. آثار منتسب به این جریان اغلب غیر واقعی و به شدت ذهنی و شاعرانه هستند و نه تنها تصویر درستی را درباره اتفاقات جنگ نشان نمی دهند بلکه به شدت از فضای جنگ فاصله گرفته و قصه و فضایی کاملا متفاوت و غیر منطقی دارند.
اما ناگفته پیداست که هنرمندانی که مستقیما باجنگ و رویدادهای آن در ارتباط بوده اند تصویر بهتری از وقایع و رویدادهای مقاومت آن دوران را در آثارشان مورد پرداخت قرار داده اند و هر چقدر که این تصویر واقعی تر بوده و بر اساس تحلیل واقعی شرایط صورت گرفته باشد برای مخاطبانش هم باورپذیر تر و منطقی تر بوده است.
کیفیت این دست آثار هم به واسطه همین نگاه جدی و واقعی معمولا مطلوبتر از نمونه های دیگر بوده است. دلیل آن هم کاملا مشخص است؛ هنرمند آن زمانی می تواند یک موضوع را بهتر در هنرش دخالت دهد که شناخت و درگیری جدی تر و واقعی تری با آن موضوع داشته باشد.
البته قصدمان این نیست که تئاتر دفاع مقدس یا هر حوزه دیگری از تئاتر رابه جغرافیا و دورانی مشخص محدود کنیم. بلکه بیشتر می خواهیم درگیر شدن هنرمندان و نمایشنامه نویسان جوان با مستندات و وقایع جدی جنگ را مورد اشاره و تاکید قرار داده و تشویقی کنیم.
جشنواره دوازدهم تئاتر مقاومت سه نمایش موفق داشت که از شهرهای ماهشهر، اهواز و مسجد سلیمان در بخش مسابقه شرکت کرده بودند. کیفیت و مطلوبیت این آثار به طور کاملا مشهود و مشخصی با آثار دیگر فاصله داشت، بنابراین می توانیم فرض را بر این بگذاریم که درگیر بودن هنرمند با اتفاق و واقعیت آن ارتباط مشخصی با کیفیت و مطلوبیت آثار دارد.
این نظریه البته طرفدار بازسازی صرف وقایع و رویدادهای جنگ در جهان نمایش نیست، بلکه بر شناخت کافی از واقعی برای خلق آثار جدی و تاثیرگذار نمایشی تاکید دارد. همچنان که نمایش های "گلف" به کارگردانی نعمت زمانپور و نمایش "درخت سیب گناهکار نیست" به کارگردانی سعید آلبوعبادی نیز به هیچ وجه بازسازی اتفاقات جنگ نبودند. اما هر دو این نمایش ها نشان دادند که حامل تاثیر ذهنی قدرتمندی هستند که نتیجه وقایع جنگ بر ذهنیت خلاق هنرمندان خالق این آثار است.
مسلما تولید یک اثر هنری در هر دوره و تحت هر شرایطی متاثر از پیش زمینه های تجربی و علمی است که توسط هنرمند دریافت و ادراک شده اند و هر چقدر که این تجربیات به ذهنیت و هدف هنرمند نزدیک تر باشند خلق اثر هنری بهتر و مطلوبتر صورت خواهد پذیرفت.
بهترین نمایش های دفاع مقدس توسط هنرمندانی خلق خواهند شد که یا اتفاقات را تجربه کردند و درک مستقیمی از آن دادند و یا اینکه این شناخت و درک را با مرور و تعقیب وقایع و کسب شناخت بعدی در رابطه با آن به دست آورده اند. در غیر این صورت هر اثری که بدون شناخت و تجربه یا تلاش برای دستیابی به آن حاصل شده باشد اثری جعلی و متظاهر خواهد بود که در درگیرسازی مخاطب و جذب توجه او نسبت به اثر ناموفق خواهد بود. در این حالت هر حوزه نمایشی با هر موضوعیتی شکست خواهد خورد.
حالا برای رسیدن به نتیجه ای مطلوب که همانا تولید آثار متناسب با موضوع و در حوزه نام مقاومت ودفاع مقدس است چه باید کرد؟ چگونه می توان آثاری را خلق کرد واقعه جنگ تحمیلی را با تصویری درست و واقعی برای مخاطب ترسیم کنند؟ یا حداقل جذاب و واقع نگر یا منطقی باشند؟
به نظر می رسد که حذف نگاه مناسبتی و صرفنظر از کمیت گرایی نخستین راهکار رسیدن به نتیجه مطلوب باشد. باید جلو آثار ضعیف و تکراری ای که تصویر واقعیت یا منطق داستانی را خدشه دار می کنند حذف کرد. داشتن چند اثر محدود اما با کیفیت بسیار بهتر از آثار ضعیف بسیار است.
اما پس از محدود کردن این حوزه به آثار با کیفیت و مطلوبتر برای رشد و ارتقا کیفیت آثار نمایشی در آینده و حفظ پویایی تئاتر دفاع مقدس می بایست زمینه های ارتباط میان تجربیات واقعی با ذهنیت های هنرمندان را به گونه ای فراهم آورد که این تجربیات زمینه ساز خلق آثاری واقعی و منطقی باشند.
و از همه مهمتر اینکه هزینه ها و سرمایه های حمایتی از تولید آثار فاخر و با کیفیت باید به نحو مطلوب برنامه ریزی و هدفمند شود.