مهدی نصیری: (بخش دوم)

3-نمایش قدرت در تئاتر سیاسی
"هانا آرنت، پس از اینکه تحقیقاتی را در رابطه با قدرت قانونی و استبداد انجام داد، مسائل جدیدی را در مورد حکومت و افراد تحت سلطه ارائه نمود.
او قدرت و زور را دو پدیده کاملا متضاد می بیند و این همان چیزی است که تم اصلی تئاتر سیاسی قرار گرفته و همچنان پابرجاست. یونانی ها تحت عنوان سیاست، مسائلی را در نظر می گرفتند که به همه افراد شهر، سرزمین و بطور کلی، به همه زندگی مربوط می شد.
رومی ها هم از واژه "رس پوبلیکا" محدوده ای را در نظر داشتند که سیاست در آن اعمال می گردید. بنابراین می توان زور و قادری را به عنوان تهدید و تجاوزی دید که زورمندان قلدر بدان وسیله بر حریم کسانی که "رس پوبلیکا" تضمین کننده حقوق آنها بود. تجاوز می کردند.
این همان تمی است که در آنتیگون، ریچارد سوم و گالیله به کار گرفته شده، زور همان تجاوز است و این گونه تجاوزات هم اغلب به نام اکثریت اعمال می شود.
مسائل مربوط به زور و قدرت را در "کرگدن" یونسکو، "ماراسادپتروایس" و "جادوگران شهر سالم" آرتور میلر هم مشاهده می کنیم.
طبیعی است که بر روی صحنه آمدن اینگونه نمایش ها تاثیر فوری نخواهد داشت، اما باید اذعان داشت که تاثیر آن از تاثیر تئاتر خیابانی به مراتب بیشتر است. در تئاتر عروسکی نیویورک مشاهده می شود که در گوشه خیابانی با استفاده از دهل، زنگ و ترومپت، از عابرین می خواهند که توقف نموده و نمایش آن را تماشا کنند. در این نمایش ها به مسائل جهانی از قبیل ویتنام، ماشینیزم و از این دست موضوعات می پردازند. در حقیقت هدف چنین تئاتری آن است که مردم را به تفکر وادارد." 1
4-کمدی و سیاست
قرن پنجم قبل از میلاد نه تنها عصر تراژدی ، بلکه عصر کمدی نیز به شمار می آید. در ادوار کهن اینگونه تئاترها در برنامه جشن های دیونیسوس گنجانده می شد. قدیمی ترین متنی که در دست می باشد متعلق به اواخر قرن مزبور است . دوران کمدی برخلاف تراژدی طولانی تر است و بیشتر دوام می آورد.
در اسناد و مدارک باستانی مشاهده می شود که در همان دوران کهن هم از کمدی باستان، کمدی میانه و کمدی نوین سخن رفته است. البته کمدی هم در مسیر تکامل خویش دگرگونی هایی داشته، زیرا آن هم مانند تراژدی تئاتر سیاسی بوده و دیگر نمی توانست به همان روال سابق جریان یابد. به ویژه هنگامی که در تهاجم اسپارت، پولیس آزادی دیرینه را از کف داده بود. کمدی باستان نمایشی است آیینی و غیر سیاسی که در چارچوب استحکام سنت ها گام بر می داشت و در گذار تاریخی خود به روم رفته و از آنجا تا قرون وسطی نفوذ کرده و با شیوه امروزین به ما رسیده است.
مهمترین ویژگی کمدی سیاسی این است که علیرغم تمامی فشارها هرگز به تسلیم و سکوت تن در نداده است.
ما می توانیم این شیوه نمایش را با همه خنده، طنز، تحریک و نیش انتقادیش، مداخله ای جدی در مسائل مهم روز و نهایتا سیاست بدانیم."2
"انتقادها و تندی های طنزگونه کمدی به ندرت غیرسیاسی است و هم از این رو شوخی های گوناگون به تنهایی نمی تواند یک کمدی را به جرگه تئاتر سیاسی بکشاند.
در تاریخ تئاتر سیاسی، کمدی اغلب پدیده ای جنبی به شمار رفته است. البته در هر قاعده ای استثنایی هم وجوددارد و در تاریخ نیز خلاف این را هم دیده ایم.
آنجا که اینگونه حرکات نمایشی گام های نوینی در راه نقد و بررسی مسائل اجتماعی برداشته، سیاست اهمیت ویژه ای کسب کرده است. قدرتمندان و سیستم های حکومتی مختلف به شگردهایی دست می زنند تا تاثیرات کمدی را از میان برده و آن را از محتوا خالی سازند و خندیدن را عاری از غم و اندوه اجتماعی گردانند تا شرایط موجود را حفظ کرده و سلطه خود را از خطر زوال نجات بخشند.
بنابراین وجه مشخصه کمدی سیاسی را، از حملات و انتقادهای کوبنده و نیشدار آن می توان تشخیص داد. انتقاد یکی از وظایف عمده و اساسی تئاتر سیاسی است و این را کارایی و پایداری آن تایید می کند و در روند تاریخ نیز به خوبی مشاهده می گردد.
کمدی را هیچ قدرتی تا کنون نتوانسته است به طور کامل خفه کرده و یا به سکوت مطلق وادارد و کمدی سیاسی با تولد خود این مسئله را به اثبات می رسانند."3
5-سیری از قرون وسطی تا عصر نوین
تئاتر گرچه بیش از پانصد سال در محدوده کلیسای پاپ تحقیر شد، اما در اواخر قرون وسطی همین تئاتر چنان تکامل یافت و چنان مسیحی شد که باید آن را در این زمان تئاتر مسیحی بنامیم."4
"تئاتری که کلیسا به آن روی آورد، نمی توانست یک تئاتر سیاسی باشد، چرا که به هیچ وجه تئاتر انتقادی نبود. این نه تنها بدان جهت که کلیسا انتقاد را مجاز نمی شمرد، بلکه از این رو که ، اگر در پایان هر پرسشی اعتقادات مذهبی جای داشته باشد، دیگر جایی برای انتقاد باقی نمی ماند، بود.
حقیقت مطلق و ابدی هرگز قابل انتقاد نیست . آن چیزی قابل انتقاد است که شک و تردید را برانگیزد. تئاتر مسیحی احتمالا امکان پذیر است و این گونه تئاتر چندین بار هم به شیوه های جالب توجهی به صحنه آمده است. ولی هرگز تئاتر سیاسی- انتقادی مسیحی نمی تواند وجود داشته باشد. تئاتر اواخر قرون وسطی تنها ابزاری برای آموزش های مذهبی بود و هدفش این بود که انتقاد را با القاء و جذبه به سکوت وادارد."5
"اما در ادامه، تئاتر آنگونه که کلیسا می خواست از آب در نیامد و نهایتا فقط وسیله ای شد برای ارضای حس لذت تماشا، و چنین بود که تئاتر دیگر از کنترل کلیسا و هیئت حاکمه خارج شد."6
همراه با تحولات رنسانس، تئاتر نیز دچار دگرگونیهایی شد و بیشتر از هر وقت در میان مردم جای گرفت.
شادی و شعف دنیایی، جای ترس و مجازات جهان معنوی را گرفت و تئاتر بیش از هر چیز به میان مردم بازگشت.
اما مهمترین نتیجه رنسانس کنار گذاردن تم تاریخ مقدس از صحنه تئاتر بود، هر چند که این حرکت به طور کامل انجام نیافت، اما آن شیوه انحصار طلبانه که تنها مسائل مذهبی را تم تئاتر قرار داده بود از میان رفت." 7
"دوران طلایی تئاتر را در واقع می توان در رنسانس جستجو کرد، اما به لحاظ سیاسی، تئاتر این دوره با گذشته تفاوت داشت و پرداختن به سیاست به عنوان تم اصلی در تئاتر مدتها طول کشید و به سختی و با نیرو و حس آزادیخواهانه مردم این میسر گشت. اما این تئاتر هیچگاه مانند تئاتر مذهبی قرون وسطی فراگیر نشد، چرا که در این دوران کمدی و خنده بیش از هر چیز در میان مردم رواج یافت، به طوری که تمام اروپا را در بر گرفت.
دوران طلایی که به زبان فرانسوی Le grand siecle نامیده می شود، قرن بزرگی است که طی آن ابتدا تئاتر سیاسی و سپس تئاتر غیرسیاسی و ضدسیاسی اوج گرفت.
آغاز اوج گیری آن در وجود "کرنی" و "راسین" خلاصه می شود و "مولیر" حدفاصلی ویژه را تشکیل می دهد.
کرنی، روح و نمودار زنده تئاتری است که با این شعر فرانسوی پی ریزی شده است؛ تنها سیاست، آن سیاستی است که ما را به شورش وا می دارد."8
6-قرن نوزدهم
در جریان تاریخ تئاتر سیاسی، قرن نوزدهم را باید قرن سقوط کامل دانست. موضوعی اسفبار که باید به دقت مورد بررسی قرار گیرد. این قرن را شاید بتوان از نظر سیاسی – به معنی خاص- سیاسی ترین قرن به شمار آورد. دورانی که نظیرش را از زمان تراژدی های آتن تا کنون ندیده ایم.
به دیگر کلام، سیاست هرگز تا این حد مورد نظر نبوده است: این همه انقلابیگری، این همه فلسفه بافی و این همه بحث و گفت و گوی سیاسی؛
ولی عجب اینکه با همه این سیاست بافی ها، تئاتر هرگز موضوع سیاست را تا این درجه طرد نکرده بود، از آن نگریخته و آن را تدفین نکرده بود! این مسئله هم مانند هر مسئله بغرنج اجتماعی دیگر نیاز به بررسی و تحلیل دارد، اما با تمام کلی گویی ها باید یک چیز را پذیرفت و آن سقوط کامل تئاتر است در قرن نوزدهم."9
7-تئاتر سیاسی و تاریخ
"در اینجا تئاتر سیاسی به عنوان یک پدیده تاریخی به شمار می رود و نه به عنوان خواست و تمایلات یک دکترین (ایدئولوژی و فلسفه) با وجود این پدیده مزبور را نباید صرفا یک پدیده تاریخی بدانیم و بر این پایه آن را یک چیز کهنه و از میان رفته به شمار آوریم.
تا زمانی که از یک سو سیاست و از سویی هم تئاتر وجود داشته باشد، به طور یقین تئاتر سیاسی نیز وجود خواهد داشت.
بنابراین تاکید، تئاتر سیاسی به عنوان یک پدیده موجود در زمان حال استنباط می شود. درامهایی از گذشته تاریخی را فقط باید زمانی تئاتر سیاسی شمرد که امروزه نیز قابل اجرا باشند و مورد استفاده قرار گیرند.
پس به درامهایی سیاسی گفته می شود که در زمان حال ما هم با سیاست سروکار داشته باشند و همین درام ها هم باید درام های سیاسی زمان گذشته باشند که توانسته اند با ارزش های خود تا کنون دوام یافته و باقی بمانند."10

پی نوشت:
1-تاریخ تئاتر سیاسی – (جلد اول) ص 11
2-تاریخ تئاتر سیاسی – (جلد اول) ص 77
3-تاریخ تئاتر سیاسی – (جلد اول) ص 79
4-تاریخ تئاتر سیاسی – (جلد اول) ص 102
5-تاریخ تئاتر سیاسی – (جلد اول) ص 106
6-تاریخ تئاتر سیاسی – (جلد اول) ص 109
7-تاریخ تئاتر سیاسی – (جلد اول) ص 113
8- تاریخ تئاتر سیاسی – (جلد اول) ص 207
9-تاریخ تئاتر سیاسی – (جلد دوم) ص 28
10-تاریخ تئاتر سیاسی – (جلد دوم) ص 224