دکتر قطب الدین صادقی: نظریه پردازان برای پیدایش و ضرورت ایجاد هنر نمایش در جامعه ی بشری ، همواره از دو نظریه « روایت » و « آئین » نام می برند. آنها روایت را سرچشمه ی اولیه ارتباط انسانها با همدیگر ، و در ذات خود امری « حماسی » تلقی می کنند ، زیرا جوهره ی آن را انتقال « دانش و تجربه » از فردی به افراد دیگر و از نسلی به نسل های بعد می دانند و بر این باورند که ماحصل این روند افزایش آگاهی ، دانش و نیرومندی انسان در تسلط هر چه بیشتر او بر طبیعت و جهان پیرامون است. امام تفسیر آنان از مقوله ی « آئین » به کل از نسخ دیگری است ، چون بر این باورند آئین ها مراسم و مناسکی هستند که در حکم جامعه ای منزه بر تن اسطوره می پوشانند و اسطوره نیز به فرد ، واقعه و یا داستانی گفته می شود که منشأ ایزدی یا ماوراء طبیعی دارد. اعتقاد نظریه پردازان این است که آئین نه برای چیرگی بر طبیعت و جهان پیرامون ، بلکه از سر تواضع و فروتنی ، برای تقرب و یکی شدن با آن و کرنش در برابر نیروهای ماوراء طبیعت است ، زیرا آن را از هر نظر بزرگتر و زورمندتر از انسان می دانند ؛ و می افزایند همه ی آئین های عالم در مرکزخود قهرمانی قدیس و بزرگ دارند که چون نمادی مقدس ، الگوئی برتر و پیوسته جاوید برای همه ی انسانها و همه ی دورانهاست. او « قربانی » مقدسی است که به قیمت نابودی فیزیکی خود ، به دفاع از حق و نیکی و ارزشهای مثبت برمی خیزد ؛ آنهم درست در هنگام و هنگامه ای که ارزشها در حال رنگ باختن ، و اصول انسانی در حال انقراض اند. از این نظر او ـ آن قربانی مقدس ـ با پایبندی و وفاداری به آن اصول و ارزشها ، قداست آنها را زنده می کند و درستی شان را یکبار دیگر یادآور می شود و بدین ترتیب مانع انحراف و کجروی جامعه خواهد شد ، تا انحراف و کجروی بعدی ، تنها ضمن ارزشها ، حافظ تداوم و اعتبار مجدد آنها ، هموست. بنابراین شهید مقدس ، الگوی فکری و رفتاری در همه ی جوامع کهن است و به یمن وجود اوست که ارزشهای مثبت و پایدار جامعه در هر دوره ای پاسداری می شوند ، بهمین علت عملکرد و جایگاه او نقشی اساسی در تنظیم و تحکیم روابط فرد و جمع ، و قوام و وحدت اجتماعی بازی می کند.
نکته ی دیگری که توضیح آن در اینجا از هر نظر لازم می نماید ، تشریح مفهوم خود کلمه ی
« ایثار » است. ایثار در اینجا نه به معنای صرف نظر کردن از « اضافات » دارایی خود ، و بخشیدن آن جزء زائد و نالازمی است که از آنِ ما در حیطه ی توانایی معمول و روزمره ی ماست ، بلکه به درستی « بخشیدن » و « هبه کردن » آن بخش اساسی و حیاتی ، و پاره ی غیرقابل انکار و اغماضی است که به تن و روح و جان و جهان ما وابسته است.
بنابراین ایثار کردن یعنی از حق طبیعی ، اساسی ، اولیه و حیاتی خود گذشتن و آن را در راه دیگری و دیگران روا داشتن و فداکردن ، بدون کوچکترین چشمداشت و توقع متقابل. به عبارت دیگر « ایثار » گونه ای قرارداد و معامله ی پایاپای نیست. از این نظر اگر در پشت واژه ی « ایثار » عظمت و شکوهی وجود دارد که همگان آن را می ستایند ، بدرستی ناشی از این سخاوت بزرگ ، بدون توقع و یکسویه ای است که در نگاه و روح و تفکر ایثارگر نهفته است و او آن را نه برای گرفتن پاداش و عوض مادی ، یا ترفیع و ترقی دنیوی ، بلکه برای آرامش روح و روان خود و پاسخ گفتن به نیازهای درونی ، اعتقادی و انسانی خویش انجام می دهد.
در هنرهای نمایشی ، گذشت و ایثارگری یا فداکاری فرد در راه دیگران بعنوان درونمایه ای جذاب و تأثیرگذار ، از دیرباز موردتوجه درام نویسان بزرگ بوده است و در این زمینه بسیاری از نویسندگان آثاری زیبا آفریده اند. پس از بررسی اجمالی این گونه نمایشنامه ها می توان بر اساس ویژگی های موضوعی آنها را در شش بخش دسته بندی کرد :
1- ایثار عاشقانه :
در اینجا سخن از عشق فردی است و دوست داشتن دیگری. اوری پید درام نویس کلاسیک یونانی در پنج قرن پیش از میلاد مسیح ، به رغم همه ی عقاید ضدزنی که دارد ، با نوشتن نمایشنامه
« آلسست » از ایثار عاشقانه و جانبازی مهرآمیز زنی به نام « آلسست » سخن در میان می آورد که به هنگام مرگ ناگهانی شوهرش « آدمِت » ، برای نجات جان او که تا سرحد مرگ دوستش
می دارد ، می پذیرد تا به جای همسرش تن به مرگ بسپارد و داوطلبانه به سرای باقی بشتابد. اوری پید با طرح این ایثار عاشقانه بدین گونه عشق و مهر زناشوئی را در بالاترین حد ممکن تقدیس و تحسین می کند.
در ادوار و سبکهای گوناگون تاریخ تئاتر کم نیستند آثار تغلزی و زیبائی که در آن عاشق به جای معشوق می میرد یا پس از مرگ او بیدرنگ به زندگانی خود پایان می بخشد. رومئوژولیت اثر شکسپیر یا « تریستان و ایزوت » اثر « واگنر » و « ژوزف بدیه » از این گونه آثار دارای ایثار عاشقانه است که شهرت جهانی دارند.
2- ایثار خانوادگی :
نمونه ی دیگر این نوع ایثار برای حفظ و بقای خانواده است. محسن یافانی در نمایشنامه ی
« تله » با ترسیم کردن از خود گذشتگی جذاب قهرمان تحصیلکرده و جوان نمایشنامه ی خود ، به نحوی دراماتیک نشان می دهد که چگونه به عوض ادامه تحصیل و تأمین آتیه ی درخشانی که به یمن استعدادش در پیش روی اوست ، او سرانجام می پذیرد در شهر کوچک خود و با حقوقی مختصر به کاری کم اهمیت تن در دهد زیرا پدر و مادر پیر و خواهر کوچک و برادر نیازمندش ، به کار و کمک مالی او سخت نیازمندند. او با انتخابی سخت و تلخ همه ی آینده درخشانش را قربانی تأمین نیازهای اجتماعی خانواده اش می کند و با ایثاری ملموس و واقع گرایانه ، همه ی آینده و آرزوهای خود را به سود نزدیکان خویش فدا می کند.
3- ایثار سیاسی :
در اینجا دامنه ی بهره ورانِ ایثار قهرمان نه یک تن یا جمع یک خانواده ، بلکه گروهی مبارز با یک عقیده و مرام سیاسی مشخص اند. ایثار قهرمانانی از این دست ، مفهوم مبارزه با فساد و تباهی طبقه یا حکومتی دارد که از نظر آنان ظالم و مردود است در این نوع ایثارگری که سرشار از محرومیت و درد و شکنجه های فراوان است ، فرد ایثارگر اغلب با فداکردن خود عده ای یک آینده ی تابناک در پرتو آرمانش را برای سایرین رقم می زند. این قهرمان علاوه بر این که یک سر و گردن از دیگران بالاتر است ، شجاع ، آگاه و خستگی ناپذیر هم هست. قهرمان نمایشنامه « مادر » اثر برتولت برشت یا شخصیت « دانکو » در « قلب فروزان دانکو » اثر گورکی نمونه هایی
از این دست اند.
4- ایثار ملی :
چهارمین گونه ی ایثار که در همه ی فرهنگها و سرزمین های جهان نمونه های فراوانی از آن
می توان یافت ، ایثار و از خودگذشتگی در راه میهن است. در اینجا اغلب شخصیتهای معروف و بزرگ ، و گاه عادی و کوچک ، در موقعیت های دشوار و پیچیده ای قرار می گیرند که ناچار
می شوند برای پاسداری از زبان و دین و خاک و تاریخ نیاکان ، به نبرد در مقابل دشمن بشتابند و خویشتن را فدا کنند و با هبه کردن جانِ خویش از ارزشهای ملی ، شرف و آزادگی میهن خود به دفاع برخیزند. نمایشنامه های « ماریانا پیندا » اثر گارسیا لورکا ، « در پوست شیر » اثر شون اوکیسی و « آرش » نوشته ی بهرام بیضائی ، از این دست آثارند. طرفه آن که در این هر سه اثر ، شخصیت های مبارز ، در ابتدا افرادی کوچک و عادی اند و به دور از انگیزه های بزرگ ملی ؛ ولی تدریجاً در اثر آگاهی بیشتر و تأثیرات مثبت و منفی دیگران ، انگیزه ی فردی آنان به انگیزه ی جمعی تبدیل می شود و در نهایت منشأ حرکت و عملی می شوند که حتی از قهرمانان بزرگ هم برنمی آید.
5- ایثار عرفانی :
عرفان درک خدا و جهان هستی از راه طریقت است و جوهری سخت تغزلی و شاعرانه دارد. رهرو در اینجا به دنبال سلوک و راهی است منزه و پیوسته تا در آن اندک اندک بر ضعف های خود چیره گردد و تا آنجا پیش می رود که قرار است به « حق » برسد. یعنی به قول عطار یکی از سی مرغی شود که به « سیمرغ » می رسد. حد آرمانی و ایده آل این رهرو به انسان خدائی رسیدن و فریاد « اناالحق » سر دادن است. صرف نظر از مباحث نظری طریقت ، آنچه که جلوه عینی و بیرونی این سلوک بشمار می آید و در فرهنگ کهن و در زندگانی روزمره ی ما بازتاب فراوان دارد ،
ارزش و اهمیت دو مفهوم « فروتنی » و « مروت » است ، که بعنوان « عرفان عملی » فرهنگ ایرانی ، ما تجلی این هر دو مفهوم را در راه و رسم « پهلوانی » و « عیاری » می توانیم ببینیم و بشناسیم. گفته ی عارف بزرگ « ابوالحسن خرقانی » که می گوید : « هر که از در درآمد نانش دهید و از ایمانش مپرسید » ، یا شعر زیبای مولانا که می فرماید :
« از تو هزار سال ره است تا مسلمانی هزار سال دگر تا به حد انسانی »
مصداق واقعی کردار فروتنانه ی پهلوانان و مروت عیاران ماست.
ایثار و گذشت پوریای ولی ، و فداکاری همه ی شخصیت های مشابه که نسخه های ثانی او بشمار می روند ، تجلی چنین ایثار عارفانه ای است. در نمایشنامه « پهلوان اکبر می میرد » اثر بیضائی مثلاً ، ما چنین ایثار عارفانه ای را به خوبی مشاهده می کنیم. در نمایشنامه های ژاپنی نیز که از عرفان « ذن بودیسم » الهام می گیرند ، از این دست ایثار عرفانی ـ پهلوانی ، و سامورائی وار ، به وفور یافت می شود.
6- ایثار دینی :
انگیزه ی بزرگ قهرمان در این گونه آثار نه فردی است ، نه خانوادگی ، نه عاشقانه ، نه نژادی و نه میهنی. او هر آنچه انجام می دهد برای اثبات ایمان ، تقرب به پروردگار و تسلیم شدن در برابر مشیت اوست. او با پشت کردن به زرق و برق دنیا ، در پی اثبات آنست تا حیات مادی را کوتاه و ناپایدار ، جهان مینویی را جاودانه ، و زندگانی زمینی را نیز تنها مقدمه ای برای رسیدن به عالم عقبی نشان دهد. بنابراین تحکیم ایمان ، حقانیت دین ، تبلیغ اخلاق دینی و تأکید بر معاد و وعده های بهشت و دوزخ ، از اهم انگیزه های اوست و برای درستی و بر حق بودن آنها هم حاضر است حتی جانش را نیز فدا کند. تی . اس . الیوت شاعر و درام نویس بزرگ انگلیسی در درام « قتل در کلیسای جامع » و ژان آنوی نمایشنامه نویس نامی فرانسوی در اثر معروفش « بکت » ، هر دو اشاره به ایثار و شهادت مذهبی فردی می کنند که در اثر « بازیابی » هویت ، از کفر و لهو و لعب، به پاکی و خلوص و ایمان مذهبی می رسد و در راه حقانیت آن هم داوطلبانه جان می بازد.
نمایشنامه های « پل کلودل » درام نویس بزرگ فرانسوی با عنوان « صلوۃ ظهر » ، « بشارت به
مریم » یا « کفشهای ساتن » نیز در راستای همین ایثار و شهادت مذهبی است. همچون تمام
مؤلف خوانان در شبیه خوانی ایرانی ، همه ی قهرمانان این دسته آثار عملکرد دیگری جز فداکردن خود راه آرمانهای دینی شان نمی شناسند. و هیچ هم برای شان اهمیت ندارد اگر فوراً به پیروزی نرسند ، زیرا آنان همچون قهرمانان تراژیک یونان باستان بر این اعتقادند ، ممکن است در کوتاه مدت شکست بخورند اما در درازمدت پیروزی معنوی و قطعی از آنِ آنان است.

بعنوان نتیجه :
ایثار و فداکاری همه ی قهرمانان ایثارگری که در شش دسته ی بالا برشمردیم ، نه از سر سادگی است ، نه حماقت و نه حسابگری.
آنان موجوداتی جاهل ، ضعیف النفس یا گول خورده نیستند. عمل آنها آگاهانه ، و انتخاب راهشان تحلیلی و برخاسته از همه ی شور و شعوری است که از زندگانی و هویت خود بدست آورده اند.
آنان دلی صاف ، روحی روشن ، و ایمانی راسخ دارند ، و نیک می دانند سعادت و نیک بختی با
جاه طلبی های فردی و فزونخواهی های معمول بدست نمی آید. از اینرو سعادت خود را با اعتقادات ، ارزشها و آرمانهای راستین مردمان دیگر پیوند زده اند. بنابراین همان گونه که « اریش فروم » در کتاب « هنر عشق ورزیدن » می گوید : عمل آنان بعنوان عشق حقیقی « هبه کردن و دادن » است نه « گرفتن و دریافت کردن » چیزی! زیرا آنان از خود می گذرند اما هرگز چیزی به خود اضافه
نمی کنند. اگر هم چیزی فراچنگ آورند یقیناً معنوی است و از جنس «« امتیازات مادی » نیست.
گفتن این نکته از این نظر دارای اهمیت است چون در قرن بیستم کم نبودند گرایش های افراطی و فاشیستی که برای تسخیر دنیا و گسترش دامنه فتوحات خود ، میلیونها تن را با انواع تبلیغات و
وعده های گوناگون فریفتند و دهها مدینه فاضله و پاداش و امتیاز به آنان وعده دادند که جملگی کاذب و دروغ و ضدارزش بودند. در حالی که کار ایثارگران راستین ، بی تردید خود همان
« ارزش » و « معنویت » و « عشق » خالص است.